Мукъаддес Китап: Марк
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:32:56.055908+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Инджиль
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери (инджиль)

5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери Ве Шингенлик Ольчюлери

6. Инджиль Девринде Къулланылгъан Агъырлыкъ Ольчюлери Ве Акъчалар

7. Инджиль Деври Хронологиясы (м.э. 30 – М.с. 100 С.)

8. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

9. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

10. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Инджиль

Инджиль

1. Марк

Марк

Марк

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Маркнен берильген Инджиль

Бу китапнынъ муэллифи Юхан Марк. О, Исанынъ он эки эльчисинден бири дегиль эди, амма о, Павелнен ве сонъ Пётрнен берабер Иса акъкъында огрете эди.

Инджильдеки китаплардан энъ къыскъасы будыр. Чокъусы земаневий теткъикъатчыларнынъ фикирине коре, Инджильдеки бу китап биринджи олып язылды, ве Маттанен Лука озь китапларыны язгъанда, Маркнынъ китабынен файдалангъанлар. Бу китапнынъ меркезий къысмы Исанынъ азаплары акъкъында эвельден бильдирювнен багълыдыр (8 б.).

Эсас дикъкъатны Марк Исанынъ ишлерине, хусусан Онынъ Ерусалимде бу дюньяда кечкен сонъки афтасына айыра. Марк косьтергенине коре, Иса Озь олюминден эвель хасталыкъ, азап ве олюмни енъе. Бунынъ эписи Иса акъикъатен Алланынъ Огълу олгъаныны косьтере. Шунынънен берабер, Марк не Исанынъ догъгъаныны, не Онынъ тирильгенинден сонъ олып кечкен вакъиаларны тариф эте.

Марк чешит халкъларнынъ окъуйыджыларына мураджаат эте. Риваетини о, юнан тилинде яза, амма базыда о девирде Фелестинде къулланылгъан арамий тилинден эм де римли мемурлар ве аскерлерден алынгъан латин ибарелерини къуллана.

Ягъя Исаны сувгъа батырып чыкъара. Иса биринджи шегиртлерини чагъыра ве аджайип шейлерни япып башлай (1 б.). Иса Маттаны Озь пешинден кетмеге чагъыра (2 б.). Иса 12 шегиртини сайлай (3 б.). Урлукъ сачыджы, шамдан устюнде чыракъ, хардал урлугъы акъкъында кинаели икяелер (4 б.). Иса джин ургъанны тедавийлей ве къызчыкъны тирильте (5 б.). Ирод Ягъяны джезалай. Иса 5 000 адамны тойдура (6 б.). Арам ве элял шей акъкъында (7 б.). Иса 4 000 адамны тойдура (8 б.). Исанынъ денъишюви (9 б.). Айрылышув акъкъында. Зенгин адам (10 б.). Иса бир эшек устюнде Ерусалимге кире. Иса Алланынъ Сарайыны темизлей (11 б.). Кирагъа алынгъан хызметчилер акъкъында кинаели икяе. Салым акъкъында (12 б.). Дюнья сонъунынъ бельгилери (13 б.). Къадын Исанынъ башына къокъулы ягъ тёке. Исанынъ шегиртлеринен берабер сонъки Песах ашы. Исаны якъалайлар ве суд этелер (14 б.). Иса Пилатнынъ алдында. Исаны хачкъа мыхлайлар (15 б.). Иса тириле (16 б.).

1

Ягъя Алланынъ Сёзюни анълата

11-2++Алланынъ Огълу Иса Месих акъкъында Къуванчлы Хабернинъ башланувы.

Ешая пейгъамбер китабында Алланынъ бойле сёзлери язылгъан:

Мына, Мен Сенинъ огюнъден хаберджимни ёллайым.

О, сенден эвель барып, Сенинъ ёлунъны азырлайджакъ.

3+Сахрада онынъ сеси янъгъырайджакъ:

– Раббининъ ёлуны азырланъыз,
кечеджек ерлерини тюм-тюз этинъиз!

4+Бойлеликнен, сахрада Ягъя пейда олып, адамларны сувгъа батырып чыкъара башлады. Адамларны гуналарынынъ багъышланмасы ичюн тёвбе этип, сувгъа батырылып чыкъмагъа давет эте эди.

5+Адамлар Ягъягъа бутюн Еудие мемлекетинден ве Ерусалим шеэринден келе эдилер ве озь гуналарыны айта эдилер. Ягъя кельгенлерни Иордан озенининъ сувуна батырып чыкъара эди.

6+Ягъя деве юнюнден орюльген урба, белинде мешин къушакъ такъып юре эди. Ашагъан ашы – чегертки ве кийик бал эди. 7О, шойле хитап этип айта эди:

– Меним пешимден менден Къудретлиси келеята. Мен эгилип, Онынъ аякъкъапларынынъ багъыны чезмеге биле ляйыкъ дегилим. 8+Мен сизлерни сувгъа батырып темизлейим, О исе, сизлерни Мукъаддес Рухнен темизлейджек.

Исанынъ сувгъа батырылып чыкъувы ве сынавы

9++О куньлерде Галилеянынъ Назарет шеэринден Иса келип чыкъты. Ягъя Оны Иордан озенине батырып чыкъарды. 10+Иса сувдан чыкъкъанда, кок ярылды да, О, Алланынъ Рухуны корьди. Рух Исагъа гогерджин киби эне эди.

11+Коклерден:

– Сен Меним севимли Огълумсынъ, Сенден пек мемнюним, – деген бир сес эшитильди.

12+Шу ань Рух Исаны сахрагъа алып барды. 13+Анда къыркъ кунь девамында Шейтан Оны сынавгъа огърата эди. Иса кийик айванлар арасында яшай эди; Онъа мелеклер хызмет эте эдилер.

Иса Галилея балыкъчыларыны чагъыра

14++Ягъя зиндангъа тюшкен сонъ, Иса Галилеягъа кельди, Алладан Къуванчлы Хаберни даркъатып юре башлады.

15+– Вакъты-саати кельди! Алланынъ Падишалыгъы якъынлашты! Тёвбе этинъиз, Къуванчлы Хаберге инанынъыз! – дей эди Иса.

16++Галилея голю боюндан кечеяткъанда, Иса Симонны ве къардашы Андрейни корьди. Олар балыкъчы олып, балыкъ сачмаларыны гольге атмакъта эдилер. 17+Иса оларгъа:

– Меним артымдан юрюнъиз. Шимди сиз балыкъ дегиль де, инсан тутаджакъсынъыз, – деди.

18+Агъа-къардашлар аман сачмаларыны ташлап, Исанынъ пешинден кеттилер. 19Бираз юрген сонъ, Иса Зебедайнынъ огълу Якъупны ве онынъ къардашы Юханны корьди. Олар къайыкъ ичинде отурып, балыкъ сачмаларыны тюзетмекте эдилер. 20Иса агъа-къардашны чагъырды, ве олар бабалары Зебедайны ыргъатларнен берабер къайыкъта къалдырып, Онынъ пешинден кеттилер.

Джин ургъан адам

21++Олар Къафарнаум шеэрине кельген сонъ, биринджи раатлыкъ куню Иса синагогагъа кирип, адамларны огретип башлады. 22+Онынъ айткъан сёзлерини эшиткенлер эписи шашып къалдылар. О, Къанун оджалары киби дегиль, буюк къудрет берильген адам киби огрете эди. 23Шу арада синагогагъа джин ургъан бир адам кирди.

24+– Эй, назаретли Иса, Сен бизден не истейсинъ? Бизни гъайып этмек ичюн кельдинъми? Мен Сенинъ ким олгъанынъны билем! Сен Алланынъ Азизисинъ! – деп къычырды о.

25Иса джинге шойле эмир этти:

– Сус да, бу адамдан чыкъ!

26+Джин адамны сарсытып, къаба бир сеснен багъырып, онынъ ичинден чыкъты. 27+Буны корьгенлер эписи шашып къалдылар. Бир-биринден:

– Бу насыл шей? – деп сорай эдилер. – Насылдыр бир яп-янъы огретюв… Онынъ къудрети о къадар буюк ки, О, арам рухларгъа эмир эте, олар исе Онъа бойсуналар.

28Онынъ акъкъында хабер бутюн Галилея топракъларына тез-тез даркъалды.

Иса Пётрнынъ къайнанасыны ве джин ургъан адамларны тедавийлей

29+Иса синагогадан чыкъар-чыкъмаз, Якъуп ве Юханнен берабер Симон ве Андрейнинъ эвине кирдилер. 30+Симоннынъ къайнанасы юксек сыджакънен хаста ята эди. Шуны ашыкъып Исагъа айттылар. 31+О, хастанынъ янына барып, оны къолундан тутып турсатты. Къадыннынъ сыджагъы шу дакъкъасы тюшти. О турып, оларгъа софраны донатты.

32Акъшам олып, кунеш къонгъан сонъ, Исанынъ огюне бутюн хасталарны ве джин ургъанларны кетирдилер. 33Бутюн шеэр эалиси оларнынъ къапусы огюнде топланды. 34+Иса чешит тюрлю хасталарны тедавийледи, чокъ шейтанларны къувып чыкъарды, амма оларгъа ич бир шей айтмагъа ясакъ этти. Олар исе Онынъ ким олгъаныны биле эдилер.

Иса Галилеяда Алланынъ Сёзюни анълата

35++Саба, танъ атмаздан эвель турып, Иса эвден чыкъты ве адам олмагъан бир ер тапып, дувалар окъуп башлады. 36Симон аркъадашларынен берабер Исаны эр ерде къыдырып башладылар. 37Оны тапып:

– Эписи Сени къыдыралар, – дедилер.

38+– Айдынъыз, башкъа ерлерге барайыкъ, – деди оларгъа Иса. – Къомшу къасабаларгъа барып, анда да Алланынъ Сёзюни анълатаджагъым. Мен шу макъсатнен ёлгъа чыкътым.

39Бойледже, Иса оларнынъ синагогаларында Алланынъ Сёзюни анълатып ве шейтанларны къувып чыкъарып, бутюн Галилея топрагъыны айланып чыкъты.

Иса лепрагъа огърагъанны тедавийлей

40++Куньлернинъ биринде Исагъа бир адам кельди. Онынъ бутюн тенини арам лепра хасталыгъы баскъан. О, Исанынъ янына барып, тиз чёкип ялварды:

– Эгер истесенъ, мени эляллап тедавийлерсинъ.

41Иса оны аджыды, къолуны узатып хастагъа тийди де, шойле деди:

– Мен истейим, сени эляллап тедавийлейим.

42+Шу дакъкъасы лепра хасталыгъы ёкъ олып, адам элял олды. 43-44+Иса оны сертликнен тенбиелеп:

– Сакъын, кимсеге бир шей айтма! Руханийге барып корюн де, тедавийленгенинъ ичюн Муса буюргъан шейни бер де, шу эписине шаатлыкъ олсун, – деди.

45+Амма о адам кетип, озюнен олгъан вакъианы орталыкъкъа даркъатып башлады. Нетиджеде, Иса энди шеэр ичине ачыкъ кирип оламайып, адамсыз ерлерде къала эди. Лякин адамлар Онъа анда да эр ерден келе эдилер.

2

Иса паралич ургъан адамны тедавийлей

2^1++Бир къач куньден сонъ Иса кене Къафарнаум шеэрине кельди. Онынъ энди эвде олгъаныны эшитип, 2о къадар чокъ адам топланды ки, къапунынъ огюнде, азбарда биле ер къалмады. Иса оларгъа Алланынъ Сёзюни анълатып башлады. 3Шу арада дёрт адам паралич ургъан бир инсанны котерип кельдилер. 4+Адам чокълугъындан Исагъа якъынлашмакъ имкяныны тапалмайып, Иса олгъан эвнинъ дамыны ачтылар, хастаны яткъан тёшеги устюнде яваштан тюшюрдилер. 5+Иса, оларнынъ иманыны корип, хастагъа:

– Огълум, гуналарынъ багъышланды! – деди.

6Бу ерде бир къач Къанун оджалары да отура эдилер. Олар ичинден шойле тюшюндилер:

7+«Бу адамнынъ айткъанлары недир? Бойле сёзлер куфюрдир! Гуналарны Алладан башкъа ким багъышлай биле?»

8Иса бир кереден Озь рухунен оларнынъ фикирлерине далды да, оларгъа шойле деди:

– Сизинъ юреклеринъиздеки тюшюнджелер недир! 9Хастагъа айтыладжакъ сёзлерден къайсы къолайджа: «Гуналарынъ багъышланды», – я да «Тур, тёшегинъни ал да, бар», – демекми? 10Амма, Инсан Огълунынъ ер юзюнде гуналарны багъышламагъа къудрети олгъаныны билинъиз! – деди. Сонъ хастагъа: 11– Санъа айтам: еринъден тур, тёшегинъни ал да, эвинъе кет! – деди.

12Адам шу дакъкъасы турды, тёшегини котерди ве эписининъ козю огюнде чыкъып кетти. Буны корьгенлер шашып къалдылар.

– Биз бойле шейлерни ич бир вакъыт корьмедик! – деп, Аллагъа шукюрлер эттилер.

Иса Левийни (Маттаны) чагъыра

13+Иса кене Галилея голю боюна кетти. Халкъ Онынъ янында топланды, ве Иса оларны огретти.

14Шу ерлерден кечкенде, Иса салым топлангъан еринде отургъан Алфейнинъ огълу Левийни корьди.

– Меним артымдан юр! – деди онъа Иса. Левий турып, Исанынъ артындан кетти.

15Сонъ Иса Левийнинъ эвинде эди. Бир софра башында Онен ве Онынъ шегиртлеринен берабер чокъ салым топлайыджылар ве гунакярлар да ашап-ичип отура эдилер. Онынъ артындан юргенлернинъ сайысы ёкъ эди.

16+Исанынъ салым топлайыджылар ве гунакярларнен отурып ашап-ичкенини корьген фериселер ве Къанун оджалары Онынъ шегиртлерине:

– Бу насыл шей? О салым топлайыджылар ве гунакярларнен ашап-ичип отура да! – дедилер.

17+Буны эшиткен Иса оларгъа шойле деди:

– Эким сагъламларгъа дегиль, хасталаргъа керек. Мен инсафлы адамларны дегиль, гуналыларны чагъырмагъа кельдим.

Аштан-сувдан вазгечюв акъкъында

18++Бир кунь Ягъянынъ шегиртлери ве фериселер урф-адет боюнджа аштан-сувдан вазгече эдилер. Адамлар, Исагъа келип, бойле суаль бердилер:

– Ягъянынъ ве фериселернинъ шегиртлери аштан-сувдан вазгечкенде, Сенинъ шегиртлеринъ ашап-ичип юргенлери недир?

19+Иса оларгъа шойле джевап берди:

– Тойгъа чагъырылгъан киевнинъ мусафирлери, киев оларнен олгъанда, ашны ред этерлерми? Ёкъ, киев оларнен олгъандже, ашап-ичерлер! 20+Амма ойле куньлер келеджек ки, киевни араларындан аладжакълар. Иште олар о вакъытта аштан вазгечеджеклер. 21Кимсе эски урбагъа янъы парчадан ямав къоймаз, чюнки янъы ямав эски урбадан йыртылып, тешикни даа бетер алгъа кетирир. 22Эм, кимсе яш шарапны эски мешин торбаларына толдурмай, чюнки яш шарап джарты торбаны да йыртаджакъ, шарап да бозуладжакъ, торба да гъайып оладжакъ. Яш шарапны янъы мешин торбаларгъа толдуралар.

Раатлыкъ куню акъкъында

23++Раатлыкъ куньлерининъ биринде Иса богъдай тарласындан кечип кетеята эди. Онынъ шегиртлери ёл бою башакъларны къопарып башладылар. 24+Буны корьген фериселер Исагъа:

– Бакъ сен оларны! Раатлыкъ куню япмагъа мумкюн олмагъан шейлерни не ичюн япалар? – дедилер.

25+Иса оларгъа шойле джевап берди:

– Сиз Давут падиша ве онынъ адамлары ач ве мухтадж олгъанда не япкъанлары акъкъында окъумадынъызмы? 26+Авиатар баш руханий олгъан заманда Давут Алланынъ Эвине кирип, тек руханийлерге ашамагъа мумкюн олгъан теклиф пителерини ашагъан ве адамларына да берген.

27+Сонъ Иса шойле деди:

– Инсан раатлыкъ куню ичюн дегиль, раатлыкъ куню инсан ичюн яратылгъан. 28Шунынъ ичюн Инсан Огълу – раатлыкъ кунюнинъ де Раббисидир.

3

Иса сакъат адамнынъ къолуны тедавийлей

3^1++Иса кене синагогагъа кирди. Анда бир къолу сакъатланып къуругъан адам бар эди. 2+Раатлыкъ куню бу сакъатны тедавийлер экенми, деп, Оны къабаатламакъ ичюн, артындан бакъып адамлар тура эдилер. 3Иса, къолу сакъат олгъан адамгъа:

– Ортагъа чыкъ! – деди.

4+Сонъ оларгъа бойле суаль берди:

– Раатлыкъ куню яхшылыкъ я да яманлыкъ япмакъ мумкюнми? Къанун нени рухсет эте? Джан къуртармакъмы я да ольдюрмекми?

Олар индемедилер. 5+Иса адамларнынъ о къадар таш юрекли олгъанларына къайгъырып, этрафына кедер ве ачувнен бакъты. Къолу сакъат адамгъа исе:

– Къолунъны узат! – деди. О, сакъат къолуны узаткъанынен, къолу тюзельди.

6Фериселер исе кетип, шу саат Ироднынъ тарафдарларынен бирликте топлашып, Исаны насыл этип ольдюрмеге акъыл таныштылар.

Иса гольнинъ ялысында чокъ адамны тедавийлей

7+Иса шегиртлеринен берабер голь тарафкъа ёл алды. Онынъ артындан Галилея ве Еудиеден пек чокъ адам юрмекте эди. 8Онынъ япкъанларыны эшитип, тап Ерусалим, Идумея, Иордан аркъасындан, Тир ве Сидон виляетлеринден адам акъынтысы кельди. 9Къалабалыкъта сыкъылып къалмамакъ ичюн, Иса шегиртлерине бир къайыкъ азырламакъ керегини айтты. 10+Чокъ адамны тедавийлегенини билип, чешит хасталыкъларгъа огърагъанлар бир-бирини итеклеп, Онъа токъунмакъ истей эдилер. 11+Джинлер исе Оны корьгенде, ерге йыкъылып:

– Сен – Алланынъ Огълусынъ, – деп къычыра эдилер.

12+Амма Иса, Озю ким олгъаныны бильдирмеге кесен-кес ясакъ эте эди.

Иса он эки шегиртни сайлай

13+Ондан сонъ Иса дагъ устюне чыкъып, шегиртлеринден Озю сайлап алгъанларыны чагъырды. Олар Исанынъ янына кельдилер. 14-15Янында бутюн вакъыт олсунлар, Алла Сёзюни даркъатсынлар ве инсанлар ичинден джин къувмакъ къудретини алсынлар деп, Иса Озюне он эки эльчини сайлап алды. 16+О, он эки шегирт сайлагъанларнынъ адлары: Симон (Иса онъа Пётр адыны берди), 17+Зебедайнынъ огълу Якъуп, онынъ къардашы Юхан (Иса оларгъа Боанергес, я да «Гурюльдюнинъ огъуллары» адыны берди), 18+Андрей, Филип, Бартоломай, Матта, Тома, Алфейнинъ огълу Якъуп, Фадда, Ветанпервер Симон 19+ве сонъундан Исагъа хаинлик япкъан Иуда Искариот.

Мукъаддес Рухкъа къаршы айтылгъан куфюр сёзлер акъкъында

20++Бундан сонъ Иса эвине къайтты. Анда кене о къадар адам топланды ки, оларгъа бир тилим отьмек ашамагъа биле вакъыт олмады. 21+Исанынъ якъын адамлары буны эшитип:

– О акъылдан азды, – деп, Оны алып кетмеге кельдилер.

22+Ерусалимден кельген Къанун оджалары:

– Онынъ ичинде Беэльзебул шейтан бар! Шунынъ ичюн О, джинлерни джинлер башлыгъы къуветинен къувып чыкъара! – дедилер.

23Иса исе, оларны янына чагъырып, кинаели икяелер айтып башлады:

– Шейтан Шейтанны насыл къувып чыкъараджакъ? 24Эгер бир падишалыкъ озь ичинден болюнсе, о падишалыкъ аякъта туралмаз. 25Эгер бир эв озь ичинден болюнсе, о эв аякъта туралмаз. 26Эгер Шейтан озюне къаршы чыкъса, о, аякъ устюнде туралмаз, амма онынъ сонъки куню якъынлашты. 27+Кимсе, кучьлю адамнынъ эвине кирип, онынъ малыны хырсызламаз. Амма башта кучьлю адамны багъласа, бутюн мал-мулькюни хырсызлап кетер. 28Сизге догърусыны айтам: адамларнынъ япкъан гуналары ве айткъан куфюрликлери багъышланаджакъ. 29+Амма куфюр сёзлерни Мукъаддес Рухкъа къаршы айткъан адам эбедий багъышланмайджакъ, эбедий джезагъа махкюм этиледжек.

30Иса бу сёзлерни айткъанынынъ себеби шунда ки, базылары:

– Оны джин урды, – дей эдилер.

Иса анасы, огълан ве къызкъардашлары акъкъында

31++Исанынъ анасынен къардашлары келип чыкътылар. Озьлери эвге кирмейип, Оны чагъырмакъ ичюн бир адамны ёлладылар. 32Исанынъ этрафында пек чокъ адам бар эди. Олар Онъа:

– Ананънен къардашларынъ ве къызкъардашларынъ тышарыда турып, Сени чагъыралар, – дедилер.

33Иса оларгъа:

– Меним анам ве къардашларым кимдир? – деди. 34Сонъ этрафында отургъанларгъа бакъып:

– Мына, булар Меним анам ве къардашларым! 35+Ким Алланынъ истегини беджерсе, о Меним къардашым, къызкъардашым ве анам, – деди.

4

Урлукъ сачыджы акъкъында кинаели икяе

4^1+Иса кене голь боюнда адамларны огрете эди. Онынъ янына о къадар чокъ адам топланды ки, Иса къайыкъкъа отурып сувгъа тюшмеге меджбур олды. Адамлар исе ялыда къалдылар. 2Иса чокъ кинаели икяе айтып, халкъкъа насиатлар берди.

3– Шуны динъленъиз, – деди Иса. – Бир урлукъ сачыджы тарлагъа чыкъа. 4О урлукъ сачкъанда, базы урлукълар ёл кенарына тюше. Шу арада къушлар учып келелер де, урлукъларны чокъуп ёкъ этелер. 5Башкъа урлукълар ташлы, топракъ аз олгъан ерге тюше ве тезден осип чыкъалар, чюнки топракъ бу ерде юфкъа экен. 6Кунеш чыкъкъан сонъ исе, олар сарара-солалар ве яхшы тамыр атып олмагъанларындан, къуруп къалалар. 7+Урлукъларнынъ бир къысмы тикенликке тюше, тикенлер тез оселер ве фиданларны богъып, гъайып этелер. 8Яхшы топракъкъа тюшкен урлукълар исе чыкъалар ве буюк олып оселер, яхшы берекет берелер: бир урлукътан отуз къат, башкъалары алтмыш ве дигерлери юз къат арткъач берекет кетирелер. 9+Къулагъы барлар буны эшитсинлер! – деди Иса.

Кинаели икяелернинъ макъсады

10+Адамлар даркъалып, Исанынъ янында тек он эки шегирти ве Онынъ артындан эр вакъыт юргенлер къалгъанда, олар Исадан кинаели икяелернинъ манасыны сорадылар.

11+Иса оларгъа бойле деди:

– Алла Падишалыгъынынъ сыры сизге белли. Тышарыда къалгъанлары исе эр шейни кинаели икяелер ярдымынен анълайлар.

12+Оларгъа кинаели икяелерни айтылгъанынынъ макъсады шундадыр:

Олар, козьлеринен бакъып – корьмесинлер,
къулакъларынен эшитип – анъламасынлар,
сонъ тёвбе этмесинлер, гуналары багъышланмасын!

Урлукъ сачыджы акъкъында кинаели икяенинъ анълатувы

13+Бу кинаели икяени анъламадынъызмы? Ойле олса, башкъа икяелерни насыл анълайджакъсыз? – деди оларгъа Иса. 14+– Урлукъ сачыджынынъ сачкъаны – Алланынъ Сёзюдир. 15Базы адамлар ёл кенарындаки топракъкъа ошайлар. Олар сёзни динълегенде, Шейтан бирден келип, бу адамларнынъ юрегине сачылгъан сёзни – урлукъны – хырсызлап кете. 16Дигерлери исе урлукъны алгъан, ташлы топракъкъа ошайлар. Сёзни эшитип, оны тезликнен ве къуванчнен къабул этелер. 17+Лякин де бир шейге, де башкъа шейге дикъкъат этип, урлукъкъа тамыр атмагъа ёл бермейлер. Шу сёз ичюн оларнынъ башына къаза-беля кельсе, олар аман ёлундан къайталар. 18Башкъалары исе, урлукъны алгъан, тикенли топракъ киби: олар сёзни эшителер, 19+амма аят къасеветлери, зенгинликнен алданув ве башкъа шейлер истеклери келип, сёзни бастыралар, ве урлукълар берекетсиз къалалар. 20+Урлукъны алгъан, яхшы топракъкъа ошагъан адамлар да бар. Олар, сёзни эшитип, оны къабул этелер. Олардан базылары отуз къат, башкъалары алтмыш къат ве дигерлери юз къат берекет берелер.

Къопкъа тюбюндеки чыракъ акъкъында

21++Иса сёзюни девам этти:

– Чыракъны эвге кетирип, оны къопкъа я да ятакъ тюбюне къоярсызмы? Ёкъ, оны шамдан устюне къоялар! 22+Эр бир шей озь вакътында айтылмакъ ичюн, гизлене. Эр бир шей, озь вакътында чыкъарылмакъ ичюн, сакълана. 23+Къулагъы барлар буны эшитсинлер!

24+Иса сёзюни девам этти:

– Эшиткенинъизге дикъкъат этинъиз. Сиз насыл ольчев иле ольчесенъиз, айны шу ольчевнен сизге де ольчеп бериледжек ве даа къошуладжакъ. 25+Кимде бар олса, онъа даа бериледжек. Кимде ёкъ олса, олгъаны да тутып алынаджакъ.

Урлукъ акъкъында кинаели икяе

26Сонъ Иса шойле деди:

– Алланынъ Падишалыгъы бунъа ошай:

Бир адам топракъкъа урлукъ сача. 27О, гедже юкълап, куньдюз тура. Урлукънынъ насыл осип-узангъанындан онынъ хабери ёкъ. 28Топракъ озь-озюнден башта ешиль сапчыкъны, сонъ башакъны, ондан сонъ башакъта толгъан ашлыкъны чыкъара. 29+Ашлыкъ пишкен сонъ, адам оракъны къолуна ала – берекетни джыймагъа вакъыт кельди.

Хардал урлугъы акъкъында кинаели икяе

30+Сонъ Иса шойле деди:

– Алланынъ Падишалыгъыны ненен къыяслайыкъ? Оны насыл кинаели икяенен ифаделейик? 31+Мына, Алланынъ Падишалыгъы бир хардал урлугъына ошай: оны топракъкъа сачкъанда, ер юзюнде бу урлукътан уфакъ урлукъ олмай. 32+Амма, сачылгъан сонъ ойле осип котериле ки, бостандаки бутюн осюмликлерден юксек ола. Онынъ пытакълары о къадар буюк олалар ки, къушлар оларнынъ салкъынында юва къуралар.

33+Иса, даа чокъ кинаели икяелер айтып, адамларгъа, сыгъдыргъанлары къадар, Алланынъ Сёзюни анълата эди. 34О, эр шейни кинаели икяелернен айта эди. Тек шегиртлеринен бир Озю къалгъанда, бу шейлерни оларгъа ачыкъ анълата эди.

Иса фуртунаны ятыштыра

35++Шу куню акъшам устю Иса шегиртлерине:

– Гольнинъ о бир ялысына ялдап кечейик, – деди.

36Олар, адамларны къалдырып, къайыкъта отургъан Исаны озьлеринен берабер алдылар. Янларында башкъа къайыкълар да бар эди. 37+Сонъ бирден ойле бир кучьлю фуртуна къопты ки, къайыкъкъа далгъалар урулып, оны толдурып башладылар. 38Иса исе башыны ястыкъкъа къойып, къайыкънынъ къуйругъы тарафында юкъламакъта эди. Шегиртлери Оны уятып:

– Оджам! Биз сувгъа баткъанымыз Сен ичюн эп бирми? – дедилер.

39+Иса уянып, еринден турды да, фуртуна елине:

– Токъта! – деди ве гольге тынчланмагъа эмир этти. Шу ань ель тынды, гольге тынчлыкъ чёкти.

40Ондан сонъ О, шегиртлерине:

– Не ичюн сизлер бойле къоркъакъсынъыз? Сизинъ иманынъыз къаерде? – деди.

41Шегиртлери къоркъып шашып къалдылар. Бири-бирлеринден:

– Кимдир бу я? Ель де, голь де Онъа бойсуналар! – деп сораштылар.

5

Иса джинлер ургъанны тедавийлей

5^1+Олар гольнинъ къаршы тарафындаки герасалыларнынъ юртуна келип чыкътылар. 2Иса къайыкътан тюшкенинен, бирден Онъа таба шу ердеки къабирлернинъ арасындан джин ургъан бир адам чыкъты. 3Мезарлыкъта яшагъан бу адамны кимсе зынджырларнен биле багълап оламай эди. 4Оны чокъ керелер зынджырларнен багълап, аякъларына бугъавлар кирсетселер де, о зынджырларны узип, бугъавларны сындырып ташлай эди. Онъа кимсенинъ кучю етмей эди. 5Гедже-куньдюз токътамайып, къабирлер арасында, къырлар устюне чыкъып, озюни ташларнен урып, багъырып юре эди. 6О, Исаны узакътан корип, чапып кельди де, Онынъ аякълары огюне бель букип, 7+бар сесинен ялварды:

– Эй, Иса, Юдже Алланынъ Огълу, менде не ишинъ бар? Алланынъ акъкъы ичюн, мени къыйнама!

8(Иса джинге: «Эй, джин, бу адамдан чыкъып кет!» – деген эди.)

9Иса ондан:

– Адынъ не? – деп сорады.

– Адым Орду[*], чюнки бизлер чокъмыз, – деп джевап берди о.

10Джинлер, Иса оларны бу юрттан айдап чыкъармамасы ичюн, Онъа чокъ ялварды.

11Шу ерлердеки бир байыр тёпесинде буюк бир домуз сюрюси отлап юре эди. 12Джинлер Исагъа ялварып:

– Бизни бу домузларгъа ёлла, оларгъа кирейик, – дедилер.

13Иса оларгъа разылыкъ берди. Джинлер адамдан чыкъып, домузларгъа кирдилер. Сонъ эки бинъге якъын домуз тик къая устюнден гольге секирип, сув ичинде богъулып ольдилер.

14Домузларны отлаткъан адамлар къачып кетип, бу адисе акъкъында шеэрде ве онынъ этрафларындаки къасабаларда биле айтып чыкътылар. Бутюн адамлар не олгъаныны бакъмагъа кельдилер. 15Олар Исанынъ янына келип, бакъсалар, анавы, бир орду джин ургъан адамнынъ акъылы озюне кельгенини, озю де кийинип-къушанып отургъаныны корьдилер ве пек къоркътылар. 16Бу вакъианы корьгенлер о адам джинлеринден насыл къуртулгъаныны ве домузлар неге огърагъанлары акъкъында халкъкъа тариф эттилер. 17+Онынъ ичюн бу ернинъ сакинлери Исаны оларнынъ юртундан кеткенини истедилер.

18Иса къайыкъкъа отургъанда, джинлеринден къуртулгъан адам Онен берабер кетмеге разылыкъ сорады. 19+Амма Иса разылыкъ бермеди.

– Озь эвинъе, якъынларынъа бар, оларгъа Рабби сени аджып, не япкъаныны ве санъа мерамет косьтергенини айтып бер, – деди онъа.

20+Адам кетти, Иса онъа не япкъаныны Он Шеэр[*] топракъларында айтып юре башлады. Буны эшиткенлер шашып къала эдилер.

Яирнинъ къызы ве Исанынъ урбасына къолуны тийдирген къадыннынъ тедавийленюви

21+Иса кене гольнинъ башкъа ялысына къайыкънен барды. Онынъ этрафында чокъ адам топланды. Иса гольнинъ ялысында олгъанда, 22+Онынъ янына синагога башлыкъларындан Яир адлы бир адам кельди. Исаны корьгенинен, Онынъ аякъларына йыкъылды да, 23ярдым истеп ялварды:

– Къызым олюм алында ята. Эвиме келип, онъа эллеринъни къойсанъ, о, сагъ къалып, тюзеледжек! – деди.

24Иса онен берабер кетти. Онынъ артындан пек чокъ адам кеткени ичюн, этрафында буюк къалабалыкъ эди. 25+Адамларнынъ арасында он эки йыл къан акъувынен чекишкен бир къадын бар эди. 26О чешит экимлерден чокъ азап чеккен, бутюн мал-мулькюни масраф эткен, амма ич бир файда корьмеген, аксине, алы даа бетер олгъан. 27Шу къадын Иса акъкъында эшитип, адам къалабалыгъында Онынъ артындан барып, гизлиден Онынъ кийимине тийди. 28+Озюнджесине: «Эгер мен Онынъ урбасына биле тийсем, тюзелирим», – деп тюшюнген.

29Шу ань къадыннынъ къан акъувы токътады. Хасталыгъындан къуртулгъаныны бутюн беденинен дуйды. 30+Иса исе Озюнден кучь чыкъкъаныны дуйды ве этрафындаки адамларгъа чевирилип:

– Меним кийимлериме ким тийди? – деп сорады.

31Шегиртлери Онъа:

– Сенинъ эр тарафынъда адамлар къалабалыгъыны корип турасынъ да, кийимлериме ким тийди, деп сорайсынъмы? – дедилер.

32Амма Иса буны япкъан къадынны этрафында козьлеринен къыдыра эди. 33Озюне не олгъаныны анълагъан къадын къоркъып-къалтырап Исанынъ алдына кельди де, Онынъ аякълары тюбюне озюни ташлап, бутюн акъикъатны айтып берди.

34+Иса исе онъа:

– Къызым, сени иманынъ тедавийледи. Тынчлыкънен бар ве хасталыгъынъдан азат ол, – деди.

35Иса бу сёзлерни айткъанда, синагога башлыгъынынъ эвинден адамлар келип, онъа:

– Къызынъ ольди. Оджаны къасевет эттирме, – дедилер.

36Амма Иса, бу сёзлерге къулакъ асмай, синагога башлыгъына Яирге:

– Къоркъма, тек инан! – деди.

37+Пётр, Якъуп ве онынъ къардашы Юхандан гъайры Иса Озюнинъ артындан кетмеге кимсеге разылыкъ бермеди. 38Синагога башлыгъы Яирнинъ эвине келип чыкъты, анда шашкъынлыкъны ве кескин сеслернен такъмакълап агълагъанларны корьди.

39+Иса эвге киргенинен:

– Сизлер неден кедерленесинъиз? Не ичюн агълайсынъыз? Бу бала ольмеген, о юкълап ята, – деди.

40Онынъ устюнден кульгенлер де олды. Амма Иса, эписини тышарыгъа чыкъарып, тек къызчыкънынъ ана-бабасынен Озь шегиртлеринен берабер къызчыкъ яткъан одагъа кирди. 41+Анда баланынъ къолуны алды ве:

– Талита, кум! – деди. Бу сёзлернинъ терджимеси: «Эй, къызчыкъ, санъа айтам: тур еринъден!» – демектир.

42Къызчыкъ шу дакъкъасы еринден турды ве юрип кетти. О, энди он эки яшларында эди. Бу аджайип шейни корьген адамлар эписи шашып къалдылар. 43+Иса исе оларгъа:

– Буны кимсе бильмесин, – деп, къатты эмир этти. Къызчыкъкъа да аш берильмесини буюрды.

6

Исаны Назаретте ред этелер

6^1++Иса шу ерден чыкъып, Озь юртуна кельди. Шегиртлери де Онынъ артындан бардылар.

2+Раатлыкъ кунюнде Иса синагогада адамларны огрете башлады. Оны динълегенлерден чокъ адам шашып:

– Бу бильгиге О къайдан малик олгъан экен? Онъа бойле акъылны ве бойле аджайип шейлерни япмакъ къуветини ким берген? 3+Мерьемнинъ огълу, Якъуп, Йосе, Иуда ве Симоннынъ агъасы, адий бир дюльгер Иса дегильми я? Онынъ къызкъардашлары да мында, бизим арамызда турмайлармы? – деди ве Исаны ред эттилер. 4+Иса исе оларгъа:

– Пейгъамберни эр ерде урьмет этелер, тек озь ветанында, озь эвинде ве озь сой-сопларынынъ арасында онынъ къадрине етмейлер, – деди.

5Анда ич бир аджайип шей яраталмады. Тек бир къач хастагъа къолларыны тийдирип, оларны сагълам этти. 6+О, оларнынъ имансызлыгъына шашып къала эди.

Иса он эки шегиртини ёллай

Иса кой-койден юрип адамларны огрете эди. 7+Он эки шегиртини янына чагъырып, оларны экишер-экишер болип, халкъ арасына ёллады. Оларгъа арам рухларны къувмакъ ичюн къудрет берди, 8ёлгъа таякъларындан гъайры ич бир шей: не торба, не пите, не де къушагъындаки бакъыр акъча алмагъа, 9тек аякъларына чарыкъ кийип чыкъмагъа эмир этти.

– Эки дане урба биле алманъыз. 10Эгер бирде-бир ерде эвге кирсенъиз, шу ерден чыкъмагъандже, о эвде къалынъыз. 11+Эгер бир ернинъ адамлары сизни къабул этмеселер ве динълемеселер, шу ерден чыкъаяткъанда, аякъларынъыздан тозны къакъып кетинъиз. Бу, оларгъа къаршы шаатлыкъ олур, – деди Иса.

12+Бойлеликнен, шегиртлер ёлгъа чыкъып, халкъны тёвбе этмеге чагъырып юрдилер. 13+Баягъы джинлерни къувып чыкъардылар ве чокъ хасталарны зейтюн ягъынен сюртип тедавийледилер.

Ягъянынъ олюми

14++Иса акъкъында Ирод падиша эшитти. Исанынъ намы белли олды, ве адамлар Онынъ акъкъында: «Сувгъа Батырыджы Ягъя тирильди! Шунынъ ичюн онда аджайип шейлер япмагъа кучю бар», – айта эдилер. 15+Башкъалары исе: «О – Ильяс», – деп сая, даа башкъалары: «О – эвельки пейгъамберлер киби бир пейгъамбердир», – дей эдилер.

16Ирод исе, буны эшитип:

– Бу, мен башыны кестирген Ягъядыр. О тирилип кельген, – деп тура эди.

17+Ирод озь къардашы Филипнинъ сабыкъ апайы олгъан Иродиягъа эвленген сонъ, Ягъяны зиндангъа ташлагъан эди. 18Ягъя Иродгъа:

– Къанун боюнджа санъа бу къадынны апай этип алмагъа олмай, – деп, юре эди. 19Иродия Ягъягъа тиш къайрап, оны ольдюрильмесини истесе де, озь ниетине еталмай эди. 20Ирод Ягъянынъ инсафлы ве азиз адам олгъаныны билип, ондан къоркъа ве оны къорчалай эди. Ягъянынъ сёзлерини бегенип, динълей эди, амма бу сёзлер оны буюк бир шашкъынлыкъ ичинде къалдыра эдилер.

21+Бир куню къолай фырсат тапылды. Ирод догъгъан куню мунасебетинен озюнинъ буюклери, бинъбашылары ве Галилея башлыкълары ичюн зияфет япты. 22Анда Иродиянынъ къызы келип, оюнгъа тюшти. Онынъ ойнагъаныны эм Ирод, эм мусафирлер пек бегендилер. Сонъ падиша къызгъа:

– Не истесенъ, исте, мен санъа берерим, – деди. 23+Эм сёз берди: – Менден не сорасанъ, береджем, падишалыгъымнынъ ярысыны биле береджем, – деди.

24Къыз андан чыкъып, анасына:

– Нени истейим? – деди.

– Сувгъа Батырыджы Ягъянынъ башыны сора! – деди анасы.

25Къыз шу ань падишанынъ янына чапып барып:

– Манъа шимди Ягъянынъ башыны алып, бир табакъ устюнде кетирсинлер, – деди.

26Падиша пек буюк къасеветке тюшти. Амма янында олгъан мусафирлер огюнде ант эткени ичюн, къызнынъ риджасыны ред этмеге истемеди. 27Джеллятны йиберип, Ягъянынъ башыны кетирмесини буюрды. Джеллят зиндангъа барып, Ягъянынъ башыны кести 28ве табакъ устюнде кетирип, къызгъа берди; къыз исе оны анасына алып кетти. 29+Ягъянынъ шегиртлери бу хаберни эшитип, онынъ джеседини келип алдылар ве дефн эттилер.

Иса беш бинъ адамны тойдура

30++Эльчилер Исанынъ янына къайтып, насыл ишлер япкъанларыны, халкъкъа нелер огреткенлерини айтып бердилер.

31+Иса оларгъа:

– Энди тынч ве адамсыз бир ерге барынъыз, бир озюнъиз къалып, раатланынъыз, – деди. Келип-кеткенлернинъ чокълугъындан оларнынъ аш ашамагъа биле вакъты ёкъ эди.

32Иса шегиртлеринен къайыкъкъа минип, адам олмагъан бир ерге ёл алды. 33Амма адамлар оларнынъ кетеяткъанларыны корьдилер, ве чокъ адамлар Исаны таныдылар. Якъын шеэрлернинъ сакинлери джаяв ёлгъа чыкъып, Исанен шегиртлери бараяткъан ерге ялыдан чапып, олардан эвель етип кельдилер. 34+Иса къайыкътан чыкъып, чокъ адамларны корип, оларны аджыды. Олар чобансыз къойларгъа ошай эдилер. Иса оларгъа чокъ шейлерни огретип башлады. 35Баягъы вакъыт кечкен сонъ, шегиртлери Исанынъ янына келип:

– Бу ерде кимсе яшамай экен, эм энди кеч олды. 36Халкъны йибер, этрафтаки койлерге барып, озьлерине аш сатын алсынлар. Оларнынъ ашамагъа ич бир шейлери ёкъ да, – дедилер.

37+Иса исе:

– Сизлер оларгъа аш беринъиз! – деди.

– О къадар пара къайдан алайыкъ? Бу адамларны тойдурмакъ ичюн, эки юз динар[*] керек! – дедилер Онъа.

38Иса:

– Не къадар отьмегинъиз бар? Барып бакъынъыз, – деди. Олар бакъып келип:

– Беш дане отьмек ве эки дане балыкъ бар, – дедилер.

39Иса шегиртлерине халкъны топ-топ этип ешиль отлар устюне отуртмакъны буюрды. 40Адамлар юзер ве эллишер олып, группаларнен отурдылар. 41Иса беш отьмекнен эки балыкъны алды, козьлерини коклерге котерип, шукюр дувасыны окъуды. Отьмеклерни болип, адамларгъа даркъатмакъ ичюн шегиртлерине берди. Эки балыкъны да эписине болип берди. 42Эр кес ашап тойды. 43Сонъ артып къалгъан отьмек парчаларынен ве балыкъларнен даа он эки сепет топладылар. 44Отьмек ашагъанларнынъ арасында тек акъайлардан беш бинъ эди.

45++Бундан сонъ, Иса шегиртлерине, тез-тез къайыкъкъа отурып, Ондан эвель гольнинъ къаршы ялысындаки Бетсайда шеэрине кечмеге буюрды. Озю исе адамларны йибереджек эди. 46+Халкънен сагълыкълашкъан сонъ, Иса дува окъумагъа дагъгъа чыкъты.

47Акъшам олгъанда, къайыкъ энди гольнинъ ортасында эди, Иса исе ялынъыз Озю ялыда къалды. 48Ель шегиртлернинъ къайыгъына къаршы эсмекте эди. Иса оларнынъ къайыкъта ельге къаршы ялдап къыйналгъанларыны корип, танъ атмаздан сув устюне басып, шегиртлери тарафкъа ёл алды. Оларгъа якъынлашып, янларындан кечип кеткен киби олды. 49+Шегиртлер исе голь устюнде юрген Исаны корип, Оны хаялет беллеп, къычырышып башладылар. 50Оны корьгенде, эписининъ юреклери къоркъудан ойнады. Амма Иса шу ань оларгъа:

– Джесюр олунъыз! Бу – Меним! Къоркъманъыз! – деди.

51Шойле дегенинен, барып къайыкъкъа чыкъты. Шу дакъкъасы ель тынды. Бу шей шегиртлерни даа бетер шашырды. 52+Олар отьмекнен олып кечкен аджайип адисени анъламадылар, юреклери де ачылмагъан эди.

Иса Геннесаретте хасталарны тедавийлей

53++Гольни кечип, олар Геннесаретте ялыгъа етип кельдилер ве анда токътадылар. 54Къайыкътан тюшкенлеринен, адамлар оларны таныды. 55+Тезден бу хабер бутюн этрафкъа даркъалды. Исанынъ къайда олгъаныны эшиткенлер хасталарны тёшеклер устюнде котерип кетире эдилер. 56+О къайда бармаса да – койлерде, шеэрлерде – адамлар хасталарны ачыкъ мейданларгъа чыкъарып яткъыза эдилер. Урбасынынъ бир этегине тиймек ичюн разылыкъ сорай эдилер. Онъа къол тийдирип олгъанлар эписи тюзеле эдилер.

7

Баба-деделернинъ урф-адетлери акъкъында

7^1+Исагъа Ерусалимден бир къач Къанун оджасы ве фериселер кельдилер. 2Олар, Исанынъ шегиртлеринден базылары кирли къолларынен, яни эллерини ювмайып, отьмек ашагъанларыны корьгенлер.

3+Фериселер ве эписи еудийлер баба-деделерининъ урф-адетлерини сакълап, къолларыны яхшы этип ювмагъандже, аш ашамагъа отурмайлар. 4+Базаргъа барып кельген сонъ да, башта ювуналар, сонъ аш ашайлар. Шунынънен, пиалалар, бардакълар, бакъыр чанакъ-чёльмеклерни ве ятакъларны ювып, даа чокъ адетлерни кутелер.

5+Фериселер ве Къанун оджалары Исадан:

– Сенинъ шегиртлеринъ баба-деделеримизнинъ адетлерини не ичюн бозалар? Не ичюн ювулмагъан къолларынен отьмек ашайлар? – деп сорадылар.

6+Иса оларгъа шойле джевап берди:

– Экиюзьлюлер! Ешая пейгъамбернинъ Язысында сизлер акъкъында айткъан сёзлери пек яхшы экен:

Бу халкъ Мени тильнен урьмет эте, юреклери исе Менден пек узакъ.

7+Манъа бошуна табыналар, инсан эмирлерини берип огретелер.

8Сиз Алланынъ эмирини быракъып, инсан урф-адетлерини тутасыз. 9Усталыкънен Алланынъ эмирини четке чекип ташлайсыз да, озь урф-адетлеринъизни кутесиз, – деди Иса. 10+– Муса шойле айткъан эди: «Бабасыны я да анасыны къаргъагъан адам ольдюрильсин». 11Амма сиз: «Эгер бир адам ана я да бабасына: “Меним санъа береджек ярдымым – къурбан, Аллагъа багъышлангъан бахшыш”, – десе, 12о ана-бабасына ич бир яхшылыкъ япмаса да ола», – дейсиз. 13Шунынънен, сиз озюнъизнинъ урф-адетлеринъизнен Алланынъ Сёзюни ёкъ этесиз. Бунъа ошагъан даа чокъ шейлер япасыз.

14Сонъ Иса халкъны кене янына чагъырып, шойле деди:

– Эпинъиз Мени динъленъиз де, айткъанларымны анъламагъа тырышынъыз! 15-16+Тышарыдан инсан ичине кирген ич бир шей оны арам этип оламай. Аксине, адамнынъ ичинден чыкъкъан шей оны арам эте.

17Иса, адамларнынъ арасындан чыкъып, эвге кирген сонъ, шегиртлери Ондан бу кинаели икяенинъ манасыны сорадылар. 18О оларгъа:

– Гъалиба сиз де ойле акъылсызларсынъыз? – деди. – Тышарыдан адамнынъ ичине кирген ич бир шей оны арам этип оламагъаныны анъламайсызмы? 19+Бу шейлер адамнынъ юрегине дегиль, ашкъазанына кире ве аякъёлгъа кете.

Бунынънен Иса эписи ашларны элял этти. 20+Сонъ О:

– Адамнынъ ичинден чыкъкъан шейлер исе оны арам этелер, – деди. 21+– Ичтен, я да инсаннынъ юрегинден яман фикирлер, ороспулыкъ, хырсызлыкъ, адам ольдюрюв, 22аиле садыкълыгъыны бозув, ачкозьлюлик, яманлыкъ, алдав, ахлякъсызлыкъ, пахыллыкъ, куфюр сёзлер, менменлик, акъылсызлыкъ чыкъа. 23Мына бу яманлыкъларнынъ эписи адамнынъ ичинден чыкъып, оны арам этелер.

Сурие-Феникеден олгъан къадыннынъ иманы

24++Иса шу ерден чыкъып, Тир шеэри тарафкъа кетти. Анда бир эвге кирди. Буны ич кимсе бильмегенини истеди, амма эп бир гизленип оламады. 25Къызыны джин ургъан бир къадын, Иса акъкъында эшитип, тез-тез келип, Онынъ аякълары тюбюне йыкъылды. 26+Бу къадын Сурие-Феникеден олгъан ве еудий дегиль экен. Исагъа риджа этип, къызындан шейтанны къувып чыкъармасыны истеди. 27+Иса онъа:

– Башта балалар тойсун. Балалардан отьмекни алып, копеклерге ташламакъ яхшы дегильдир, – деди.

28Къадын Онъа:

– Лафынъ догъру, Оджам, лякин копеклер де балалардан софра тюбюне тюшкен отьмек уфакъларыны ашайлар да, – деп джевап берди.

29Иса къадынгъа:

– Эвинъе бар, бу сёзлеринъ ичюн шейтан къызынъдан чыкъып кетти, – деди.

30Къадын эвине кельгенде, къызыны, шейтандан къуртулып, тёшекте яткъаныны корьди.

Иса сагъыр тильсизни тедавийлей

31+Сонъ, Тир шеэринден къайткъанда, Иса Сидон шеэринден кечип, Он Шеэр тарафындан Галилея голюне барып чыкъты. 32+Исанынъ огюне бир сагъыр тильсизни кетирип, онъа къолларыны тийдиргенини истедилер. 33+Иса оны адамлар арасындан алып чыкъып, бир четке чекти де, пармакъларыны онынъ къулакъларына тыкъты, сонъ тюкюрип, хастанынъ тилине тийдирди. 34Сонъ кокке бакъып, агъыр нефес алып:

– Эффата! – деди. Бу сёзнинъ манасы «Ачыл!» демектир.

35Шу дакъкъасы о адамнынъ къулакълары ачылды, тили къыбырдап башлады, ве айткъан сёзлери анълашылды. 36+Иса:

– Бу аджайип шей акъкъында кимсеге айтманъыз, – деп буюрды. Амма О, не къадар: «Айтманъыз», – десе де, халкъ даа чокъ айтып юре эди. 37Оларнынъ шашкъанларынынъ сынъыры ёкъ эди.

– О, эр шейни яхшы япа, сагъырларны эшиттире, тильсизлерни лаф эттире, – дей эди олар.

8

Иса дёрт бинъ адамны тойдура

8^1+Шу куньлерде кене чокътан-чокъ адам топланды. Ашамагъа бир шей къалмагъаны ичюн, Иса шегиртлерини янына чагъырып:

2+– Халкъны аджыйым. Учь кунь Меним алдымда туралар, ашамагъа исе ич бир шейлери ёкъ. 3Эгер оларны эвлерине ач къалдырып йиберсем, ёлда такъаттан кесилирлер. Базылары узакъ ерлерден кельгенлер, – деди. 4+Шегиртлери бунъа:

– Оларны тойдурмакъ ичюн бу сахрада ким, къайдан шу къадар отьмек аладжакъ? – деп, джевап бердилер.

5– Не къадар отьмегинъиз бар? – деп сорады Иса.

– Еди дане, – деди шегиртлер.

6Сонъ Иса халкъкъа ерге отурмакъны буюрды. Еди отьмекни алып, шукюр этип парчалады ве даркъатмакъ ичюн шегиртлерине берди. Шегиртлер халкъкъа даркъаттылар. 7Оларда бир къач балыкъ да бар эди. Иса шукюр дувасыны окъуп, оларны да даркъаттырды. 8Халкъ ашап тойды. Артып къалгъан кесеклерни джыйып, еди сепет толдурдылар. 9Шу ерде дёрт бинъге якъын адам бар эди. Сонъ Иса адамларны йиберип, 10Озю шегиртлеринен берабер тез-тез къайыкъкъа отурып, Далманута юртуна кельди.

Фериселер бельги талап эте

11++Фериселер чыкъып, Онен давалашып башладылар. Оны сынамакъ ичюн, коктен бир бельги косьтергенини истей эдилер. 12Лякин Иса, агъыр нефес алып, оларгъа:

– Не ичюн бу несиль бельги талап эте? Сизлерге догърусыны айтам: бу несильге ич бир бельги косьтерильмейджек! – деди.

13Сонъ, оларны къалдырып, кене къайыкъкъа минди ве къаршы ялыгъа ёл алды.

Ирод ве фериселернинъ «маясы» акъкъында

14+Исанынъ шегиртлери ёлгъа отьмек алмагъа унуткъанлар. Къайыкъта бир отьмектен башкъа бир шей къалмады. 15+Шу арада Иса, шегиртлерине эмирлер берип:

– Манъа бакъынъыз, фериселернен Ироднынъ маясындан сакъынынъыз! – деди. 16Олар исе бир-бирине: «Буны отьмек алмагъанымыз ичюн айтты», – дедилер. 17+Иса, буны билип, оларгъа:

– Сиз не ичюн озьара, янымызда отьмек ёкъ, дейсиз? Даа бир шей анъламайсынъызмы? Бунъа акъылынъыз етмейми? Юреклеринъиз даа кёрмы? 18+Козьлеринъиз бар, амма корьмейсизми? Къулакъларынъыз бар, амма эшитмейсизми? – деди. – Сиз хатырлап оламайсызмы? 19+Мен беш отьмекни парчалап, беш бинъ адамгъа болип бергенимде, сизлер ашап битирильмеген отьмекни къач сепетке джыйдынъыз?

– Он эки сепет, – деди олар.

20+– Мен еди отьмекни парчалап, дёрт бинъ адамгъа болип бергенимде, къач сепет отьмек къалды?

– Еди сепет, – дедилер.

21– Ондан сонъ да анъламайсынъызмы? – деди оларгъа Иса.

Иса Бетсайдада кёр адамны тедавийлей

22+Иса Бетсайда коюне кельгенде, Онынъ алдына бир кёр адамны кетирип, онъа тийгенини истедилер. 23+Иса, сокъурнынъ къолундан тутып, койнинъ ичинден алып чыкъты. Козьлерини тюкюриклеп, къолларыны онынъ башына къойды да:

– Бир шейлер коресинъми? – деп сорады.

24Сокъур башыны котерип:

– Адамларны корем, олар тереклерге ошайлар, амма юрелер, – деди.

25Иса даа бир кере кёрнынъ козьлерине къолларыны тийгизди. Кёр дикъкъатнен бакъып, эр шейни ачыкъ коре башлады. О энди бутюнлей тедавийленди. 26Иса оны эвине ёллагъанда:

– Койге кирме, – деди.

Пётр Исагъа Месих дей

27+Иса озь шегиртлеринен берабер Филипнинъ Кайсареясы этрафындаки койлерге кетти. Ёлда шегиртлеринден:

– Адамлар Мени ким деп саялар? – деп сорады.

28+Шегиртлери:

– Базылары Сени Сувгъа Батырыджы Ягъя, башкъалары – Ильяс, дигерлери исе – пейгъамберлерден бириси деп саялар, – дедилер.

29+Иса олардан:

– Я сиз Мени ким деп саясыз? – деп сорады. Пётр Онъа:

– Сен Месихсинъ, – деди.

30+Бундан сонъ Иса шегиртлерине Озю акъкъында кимсеге айтмагъа кесен-кес ясакъ этти.

Иса Озюнинъ азаплары, олюми ве тириледжеги акъкъында эвельден айта

31++Иса шегиртлерини огретип башлады ки, Инсан Огълу чокъ азап чекмек, акъсакъаллар, баш руханийлер ве Къанун оджалары тарафындан ред этильмек, ольдюрильмек, амма учюнджи куню тирильмек керек. 32+Иса буны ачыкъ-айдын айта эди. Буны эшиткен Пётр, Исаны четке чекип, Оны азарлап башлады. 33+Амма Иса, айланып, шегиртлерине бакъты да, Пётрнынъ сёзюни болип:

– Ёкъ ол козюмден, Шейтан! Сен Алланынъ ишлерини дегиль, адам ишлерини тюшюнесинъ, – деди.

34+Сонъ Иса халкъны ве шегиртлерини янына чагъырып:

– Ким Меним артымдан кетмеге истесе, озюнден вазгечип, озь хачыны котерип, Меним артымдан юрсюн. 35+Ким озь джаныны къуртармагъа истесе, оны джояджакъ. Ким Мен ве Къуванчлы Хабер ичюн джаныны берсе, джаныны къуртараджакъ. 36+Эгер инсан бутюн дюньяны запт этип, озь джанына зарар кетирсе, онъа бундан файда бармы? 37+Инсан, озь джаныны къуртармакъ ичюн, не берер? 38+Ким бу ороспу ве гунакяр несиль арасында Менден ве Меним сёзлеримден утанса, Инсан Огълу да, Алланынъ мукъаддес мелеклеринен берабер Бабасынынъ Шурети иле кельгенде, ондан утаныр, – деди.

9

9^1+Иса девам этти:

– Сизлерге догърусыны айтам: бу ерде тургъанлардан базылары даа олюм не олгъаныны бильмейип, Алланынъ Падишалыгъыны бутюн къудретинен кельгенини кореджеклер.

Исанынъ корюниши денъише

2++Алты кунь кечкен сонъ, Иса Пётрны, Якъупны ве Юханны янына алып, юксек бир дагъгъа чыкъты. Анда олардан гъайры кимсе ёкъ эди. Исанынъ бутюн корюниши оларнынъ козьлери огюнде денъишти. 3+Онынъ урбасы йылтырап, къар киби беяз олды, ер юзюнде ич бир адам урбаны бойле агъартып оламаз эди. 4+Шу арада Ильяс ве Муса корюнип, Исанен субетлеше башладылар.

5Пётр Исагъа:

– Равви, бу ерде бизге не яхшы я! Учь чалаш къурайыкъ да, бириси Санъа, бириси Мусагъа, бириси Ильяскъа олсун, – деди. 6О, не айтаджагъыны бильмей эди, олар эписи пек къоркъкъан эдилер.

7+Шу вакъытта бир булут пейда олып, оларны кольгесинен къапатты. Булут ичинден:

– Бу Меним севимли Огълумдыр, Оны динъленъиз! – деген бир сес кельди.

8Бирден, шегиртлер этрафларына бакъкъанда, озьлерининъ янында Исадан башкъа кимсени корьмедилер.

9+Дагъдан тюшкенде, Иса оларгъа:

– Инсан Огълу олюлерден тирильмегендже, корьген шейлеринъизни ич кимсеге айтманъыз, – деп буюрды. 10Олар бу эмирге бойсунсалар да, олюмден тирильмек не экени акъкъында бири-биринен акъыл таныша эдилер. 11Исадан:

– Не ичюн Къанун оджалары: «Башта Ильяс кельмек керек», – дейлер? – деп сорадылар. 12+Иса оларгъа шойле деди:

– Догъру, Ильяс эвель келип, эр шейни азырламакъ керек. Амма не ичюн Инсан Огълу чокъ азап чекип хорланаджакъ, деп язылгъан? 13+Мен сизге айткъаным шудыр: язылгъаны киби, Ильяс энди кельди, адамлар исе онынънен истегенлерини яптылар.

Иса джин ургъан баланы тедавийлей

14+Иса, къалгъан шегиртлерининъ янына къайтып кельгенде, оларнынъ этрафында чокъ адам ве оларнен давалашкъан Къанун оджаларыны корьди. 15Адамлар Исаны корип, Онынъ алдына къуванчлы шашкъынлыкънен чапып барып, селям бердилер. 16Иса шегиртлеринден:

– Сиз оларнен не акъкъында давалашасыз? – деп сорады. 17+Адамлардан бириси:

– Оджам! Мен Санъа огълумны кетирдим; о тильсиз, онынъ ичине яман рух кирди. 18Шейтан онъа уджюм эткенде, оны ерге йыкътыра, баланынъ агъзындан копюк чыкъа, о, тишлерини гъыджырдатып, къатып къала, – деди. – Сенинъ шегиртлеринъе, шейтанны къувып чыкъарынъыз, деп ялвардым, лякин олар беджералмадылар.

19Иса:

– Эй, имансыз адамлар! Не вакъыткъадже сизлернен оладжам?! Не къадаргъадже сизлерге даянаджам?! Баланы огюме кетиринъиз! – деди.

20+Баланы Исанынъ янына кетирдилер. Шейтан Исаны корьгенинен, баланы къалтыратып башлады. Огъланчыкъ ерге йыкъылып, юварланды, агъзындан копюк чыкъа башлады.

21Иса онынъ бабасындан:

– О, бу алгъа тюшкенинден не къадар вакъыт кечти? – деп сорады.

– Балалыгъындан шойле, – деди бабасы. 22+– Баланы ольдюрмеге истеп, шейтан оны чокъ кере де атешке, де сувгъа ташлады. Эгер къолунъдан кельсе, бизлерни аджып, ярдым эт, – деди.

23+Иса онъа:

– «Къолунъдан кельсе»?! Иманлы адам эр шейни япа билир, – деди.

24Шу ань баланынъ бабасы:

– Инанам! Иманым аз олса, ярдым эт! – деп къычырды.

25Халкъ чапып келип топлангъаныны корьген Иса арам рухкъа эмир этти:

– Эй, тильсизлик ве сагъырлыкъ руху, Мен санъа эмир этем: баладан чыкъ ве онъа къайтып кирме! – деди.

26+Шейтан, баланы бар кучюнен къалтыратып, айгъырып чыкъып кетти. Огъланчыкъ исе олю киби къыбырдамайып ятып къалды. Чокъ адам оны ольди деп сайдылар. 27+Амма Иса оны къолундан тутып котерди, бала аякъкъа турды.

28Сонъ, Иса эвге киргенде, шегиртлери, О, бир озю къалгъаныны беклеп:

– Не ичюн биз бу джинни къувып чыкъаралмадыкъ? – деп сорадылар.

29Иса оларгъа:

– Бойле джинлерни тек дува ярдымынен къувмакъ мумкюн, – деди.

Иса кене Озь олюми ве тирилюви акъкъында айта

30+Олар шу ерден кетип, Галилеядан кечтилер. Иса оларнынъ олгъан ерини бир кимсе бильгенини истемей эди. 31+О, шегиртлерини огретип, шойле деди:

– Инсан Огълуны адамлар къолуна тутып береджеклер, Оны ольдюреджеклер. О, оледжек, амма учь куньден сонъ тириледжек.

32+Шегиртлер бу сёзлерни анъламай, амма Ондан сорамагъа къоркъа эдилер.

Ким буюкче?

33++Олар Къафарнаум шеэрине къайтып кельдилер. Эвде Иса шегиртлеринден:

– Ёл бою сиз не акъкъында лаф эте эдинъиз? – деп сорады.

34Олар индемедилер. Ёлда, ким энъ буюк, деп давалашкъан эдилер. 35+Иса отурып, он эки шегиртини янына чагъырды:

– Ким биринджи олмагъа истесе, эписинден сонъ олсун ве эписине хызмет этсин, – деди.

36+Сонъ бир баланы алып, оны оларнынъ арасына къойды. Баланы къучакълап, шегиртлерине:

37+– Адым огъруна бойле балалардан бирисини къабул эткен Мени де къабул эте. Ким Мени къабул этсе, о тек Мени дегиль, Мени Ёллагъанны да къабул эте.

«Ким бизге къаршы олмаса, о бизим тарафымызда»

38++Юхан Исагъа:

– Оджам! Биз Сенинъ Адынъ ярдымынен шейтанларны къувып чыкъаргъан бир адамны корьдик. О, бизнен берабер юрмегени ичюн, биз онъа бу шейни япмагъа ясакъ эттик, – деди.

39Иса шойле деди:

– Онъа ясакъ этменъиз! Меним Адым ярдымынен аджайип шей япкъан адам Мени бир кереден яманлап оламаз. 40+Ким бизге къаршы олмаса, о, бизим тарафымызда! 41+Ким сизге Меним Адым ичюн, сиз Месихнинъ шегиртлери олгъанынъыз ичюн, бир мешребе сув берсе, сизге догърусыны айтам: о, мукяфатсыз къалмаз.

Ёлдан урулмакъ акъкъында

42++Ким Манъа инангъан бу кучюк балалардан бирисини ёлдан урса, онынъ алы бойнуна дегирмен ташыны асылып, денъизге ташлангъан адамнынъ алындан агъыр оладжакъ. 43-44+Эгер сени къолунъ ёлдан урса, оны кесип ташла! Сен сакъат олсанъ да, эбедий аяткъа киредженъ. Бу, эки къолунънен джеэннемге, сёнмеген атешке огърагъанынъдан яхшыдыр. 45-46Эгер сени аягъынъ ёлдан урса, оны да кесип ташла! Сен чолакъ олсанъ да, эбедий аяткъа киредженъ. Бу, эки аягъынънен джеэннемге атылгъанынъдан яхшыдыр. 47+Эгер сени козюнъ ёлдан урса, оны оюп чыкъар. Сенинъ бир козюнъ олса да, Алланынъ Падишалыгъына киредженъ. Бу, эки козюнънен джеэннемге атылгъанынъдан яхшыдыр. 48Джеэннемде оларны кемирген къуртлар ольмейджек ве оларны якъкъан атеш сёнмейджек. 49Эписи, тузнен темизленген къурбан киби, атешнен темизленеджеклер. 50+Туз – яхшы шей. Амма туз тузлугъыны джойса, онынъ леззетини насыл къайтараджакъсыз? Ичинъизде туз олсун! Ве бир-биринъизнен муаббет яшанъыз.

10

Айрылышув акъкъында Исанынъ огретюви

10^1+Иса, о ерден чыкъып, Иордан озенининъ артындаки Еудие мемлекетине кельди. Онынъ этрафында кене де пек чокъ адам топланды. Озь адети боюнджа Иса адамларны огрете башлады.

2Базы фериселер Оны сынамакъ ниетинен якъынлашып:

– Къанун боюнджа акъайгъа озь апайындан айырылмакъ мумкюнми? – деп сорадылар.

3Иса исе олардан:

– Муса сизлерге не буюргъан? – деп сорады.

4+– Муса, акъай айрылышув кягъытыны язып апайындан айырылмагъа мумкюн, деп, разылыкъ берген, – деди фериселер.

5Иса оларгъа джевап берип:

– Юреклеринъиз таш киби олгъаны ичюн, сизлерге бу эмирни язып къалдырды, – деди. 6+– Аслында, Алла дюньяны яраткъанда, адамларны эр киши ве къадын киши оларакъ яратты. 7+Шу себептен акъай, ана-бабасыны къалдырып, озь апайына япышаджакъ, 8ве олар экиси бир вуджут оладжакълар. Бойледже, олар энди эки дегиль, бир беден сайылалар. 9+Алла къошкъаныны адам айырмасын.

10Эвге кельген сонъ, шегиртлери Исадан кене шу шейни сорадылар. 11О, оларгъа:

– Ким, озь апайындан айырылып, башкъасына эвленсе, сабыкъ апайына нисбетен аиле садыкълыгъыны боза, – деди. 12+– Апай да, озь акъайынен айырылып, башкъасына чыкъса, аиле садыкълыгъыны боза.

Иса ве балалар

13+Исанынъ алдына, къолларынен тийип, хайыр дувасыны окъусын деп, балаларны кетирдилер. Шегиртлер исе оларгъа ёл бермедилер. 14Иса буны корьгенде, ачувланып:

– Балаларгъа Манъа кельмеге ёл ачынъыз, оларны токътатманъыз. Алланынъ Падишалыгъы оларнынъкидир. 15+Сизлерге догърусыны айтам: ким Алланынъ Падишалыгъыны бала киби къабул этмесе, анда киралмайджакъ, – деди.

16+Сонъ, балаларны къучакълап, эллерини башларына къойып, хайыр дувасыны окъуды.

Зенгин адам

17++Иса ёлгъа чыкъаяткъанда, кимдир чапып келип, Онынъ огюнде тиз чёкти ве:

– Яхшы Оджам! Эбедий аяткъа насип олмакъ ичюн не япмакъ керек? – деп сорады. 18+Иса онъа:

– Манъа не ичюн «яхшы» дейсинъ? Бир Алладан башкъа ич кимсе яхшы дегиль. 19+Сен эмирлерни билесинъ: адамнынъ джаныны алма, аиле садыкълыгъыны бозма, хырсызлама, ялан шаатлыкъ этме, алдатма, ана-бабанъны урьмет эт, – деди.

20+О адам, Исагъа джевап къайтарып:

– Оджам! Буларны эписини яшлыгъымдан берли япып келем, – деди.

21+Иса онъа бакъты ве бир кереден оны бегенди.

– Санъа бир шей етишмей. Бар, бутюн мал-мулькюнъни сатып, акъчасыны фукъарелерге болип бер. О вакъыт зенгинлигинъ кокте оладжакъ. Сонъ кель де, артымдан юр, – деди.

22Лякин, бу сёзлерни эшиткенинен, адам къайгъы ичинде о ерден чыкъып кетти. Онынъ байлыгъы буюк эди де.

23+Иса, этрафына козь ташлап, шегиртлерине:

– Зенгин адамларгъа Алланынъ Падишалыгъына кирмеге агъыр! – деди.

24Шегиртлер бу сёзлерни эшитип, шашып къалдылар. Иса исе, текрарлап:

– Балаларым, Алланынъ Падишалыгъына кирмеге пек агъыр! 25Зенгин адамнынъ Алланынъ Падишалыгъына киргенинден девенинъ ине тешигинден кечкени къолайдыр, – деди.

26Шегиртлер даа бетер шашып, бир-биринден:

– Ойле олса, ким къуртарыладжакъ экен? – деп сорадылар.

27+Иса, оларгъа козьлерини тикип:

– Адамларгъа бунынъ имкяны ёкъ, лякин Алланынъ ярдымынен имкяны бар. Алла ичюн эр шей мумкюн ола, – деди.

28+Пётр, сёз алып, Исагъа:

– Мына, биз эр шейлеримизни къалдырып, Сенинъ артынъдан кеттик, – деди.

29+Иса онъа:

– Сизлерге догърусыны айтам: ким Мен ве Къуванчлы Хабер ичюн эвини, агъа-къардашларыны, тата-къызкъардашларыны, ана-бабасыны, балаларыны, озь тарлаларыны ташлап кетсе, 30+шимди, бу дюньяда, чекеджек зулумларнен берабер, юз кере зияде эвлер, агъа-къардашлар, тата-къызкъардашлар, аналар, балалар ве тарлаларгъа саип оладжакъ. Эбедий дюньяда исе эбедий аяткъа малик оладжакъ. 31+Лякин шимди биринджи олгъан чокъ адамлар сонъунда оладжакъ, сонъунда олгъанлар исе биринджи оладжакълар, – деди.

Иса учюнджи кере Озь олюми ве тирилюви акъкъында айта

32+Энди олар Ерусалимге ёл алдылар. Иса эписининъ огюнде кетмекте эди. Шегиртлери теляшланмакъта, башкъалары исе къоркъа-къоркъа Онынъ артындан юрмекте эдилер. Иса он эки шегиртини янына чагъырып, кене Озюнен не оладжагъы акъкъында айтып башлады:

33– Шимди биз Ерусалимге келип киреятамыз. Анда Инсан Огълуны баш руханийлер ве Къанун оджаларынынъ къолуна тутып береджеклер. Олар Оны олюмге укюм этип, Алланы бильмеген адамларгъа береджеклер. 34+Олар Оны масхара этип, Онъа тюкюреджеклер, Оны къамчылайджакълар ве ольдюреджеклер. Амма учюнджи куню О, тириледжек, – деди.

Якъуп ве Юханнынъ риджасы

35++Зебедайнынъ огъуллары Якъуп ве Юхан, Исанынъ алдына келип:

– Оджам, бир истегимиз бар, оны биз ичюн япкъанынъны пек истеймиз, – дедилер.

36– Сизлер ичюн не япкъанымны истейсиз? – деп сорады Иса. 37+Олар:

– Сен улу олгъан сонъ, биримиз Сенинъ онъ тарафынъда, экинджимиз исе сол тарафынъда отургъанымызгъа разылыкъ бер, – дедилер. 38+Иса оларгъа:

– Сизлер не истегенинъизни бильмейсиз. Мен ичеджек къадеден сиз ичип олурсызмы? Мен батып чыкъаджакъ терен сувларгъа батып чыкъып олурсызмы? – деди. 39+Олар:

– Олурмыз, – деп джевап бердилер. Иса исе оларгъа:

– Сиз Мен ичеджек къадеден ичеджексиз, Мен батып чыкъаджакъ терен сувларгъа батаджакъсыз. 40Амма Меним онъ ве сол тарафымда отурмагъа разылыкъ бермек Меним къолумда дегиль. Бу ерлерни Алла кимге азырлагъан олса, олар отураджакълар.

41Башкъа он шегирти буны эшитип, Якъуп ве Юхангъа ачувландылар. 42Иса оларны янына чагъырып:

– Сиз билесиз, башкъа миллетлернинъ башлыкълары оларакъ сайылгъан адамлар оларгъа башлыкъ япалар, ве буюклери оларнынъ устюнде укюм сюрелер. 43+Амма сизлернинъ аранъызда бойле шей олмасын! Ким сизде буюк олмагъа истесе, сизге хызметчи олсун. 44Ким исе сизлернинъ аранъызда биринджи олмагъа истесе, эписине къул олсун. 45+Инсан Огълу да Озюне хызмет эттирмек ичюн кельмеди, Озю хызмет этмек ве Озь джаныны къурбан этип, чокътан-чокъларны къуртармакъ ичюн кельди, – деди.

Сокъур Бартимайнынъ тедавийленюви

46++Иса Ерихон шеэрине кельди. Шеэрден шегиртлеринен ве чокъ адамнен берабер чыкъып кетеяткъанда, ёл кенарында Тимай огълу сокъур Бартимай, садакъа сорап, отурмакъта эди. 47+Назаретли Исанынъ кечип кеткенини эшитип:

– Эй, Давут Огълу Иса! Манъа мерамет эт! – деп къычырды.

48Чокъ адамлар онынъ агъзыны къапатмагъа истедилер, амма о, даа бетер къычырды:

– Эй, Давут Огълу! Манъа мерамет эт!

49Иса токътап:

– Оны мында чагъырынъыз, – деди. Кёрны чагъырып, онъа:

– Джесюр ол, еринъден тур! О, сени чагъыра, – дедилер.

50Бартимай усть урбасыны чыкъарып четке атты, еринден сычрап турды да, Исанынъ янына барды. 51Иса ондан:

– Сен Менден не истейсинъ? – деп сорады.

– Раввуни[*], козьлерим корьсюн! – деди кёр адам. 52+Иса онъа:

– Бар, сени иманынъ къуртарды, – деди. Бартимай шу ань коре башлады ве Исанынъ артындан ёл бою кетти.

11

Исанынъ Ерусалимге тантананен киргени

11^1++Ерусалимге якъынлашып, Зейтюн дагъынынъ этегинде ерлешкен Бетфаге ве Бетания койлерине кельгенде, Иса шегиртлеринден экисини ёллап:

2– Къаршынъыздаки койге барынъыз. О ерге киргенинъизнен, ич кимсе минмеген, багълы тургъан яш эшекни тапарсыз. Оны чезип, мында кетиринъиз. 3Эгер сизлерден: «Не япасыз?» – деп сорасалар, «О, Раббиге керек, О, оны тез къайтараджакъ», – деп джевап беринъ, – деди.

4Олар барып, сокъакъта къапугъа багълы тургъан эшекни таптылар. Оны чезип алгъанда, 5шу ерде тургъан бир къач адам оларгъа:

– Сиз не япасыз? Не ичюн бу эшечикни чезесиз? – дедилер.

6Шегиртлер Иса буюргъаны киби джевап берген сонъ, адамлар оларны йибердилер. 7Яш эшекни Исанынъ алдына алып кельдилер. Шегиртлер онынъ аркъасына озь урбаларыны къойдылар, Иса да устюне минди. 8+Чокъ адамлар озь кийимлерини ёлгъа тёшедилер. Башкъалары исе ёлгъа тарлада кесильген пытакъларны ташладылар.

9Онынъ огюнде ве артында юргенлер:

– Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны шуретленъиз! 10+Бабамыз Давутнынъ якъынлашкъан Падишалыгъыны шуретленъиз! Коклерде Аллагъа бинъ шукюрлер! – деп къычыра эдилер.

11Иса Ерусалимге келип, Алланынъ Сарайына кирди. Эр шейни козьден кечирип, вакъыт энди кеч олгъанда, он эки шегиртинен берабер Бетаниягъа къайтып кельди.

Иса инджир терегини къаргъай ве Алланынъ Сарайыны темизлей

12++Эртеси куню Бетаниядан чыкъкъанларында, Иса ач олды. 13+О, узакъта япракъларынен къаплангъан бир инджир терегини корьди. Бирде-бир емиш тапылырмы, деп, терекнинъ янына кельгенде, япракълардан гъайры бир шей тапмады. Инджир джыймагъа вакъты даа кельмеген эди. 14Иса терекке бакъып:

– Энди сенинъ мейваларынъны ашагъанлар эбедиен олмасын! – деди. Шегиртлери де бу сёзлерни эшиттилер.

15++Сонъ олар Ерусалимге кельдилер. Алланынъ Сарайынынъ азбарына киргенде, Иса анда алыш-веришнен огърашкъанларны къувмагъа башлады. Акъча алмаштырыджыларнынъ масаларыны, гогерджин сатыджыларнынъ курсюлерини авдарып йиберди. 16Сарайнынъ азбары ичинден бир шейни котерип кечмеге биле рухсет бермеди.

17+Иса огретип:

– Языда: «Эвиме “Бутюн халкълар ичюн Ибадет Эви” дейджеклер», – деп язылмагъанмы? – деди. – Сизлер исе оны айдутлар къобасына чевирдинъиз!

18+Баш руханийлер ве Къанун оджалары буны эшитип, Исаны ольдюрмек ичюн чаресини къыдыра эдилер. Бутюн халкъ Онынъ огретювине шашкъаны ичюн, олар Ондан къоркъа эдилер.

19+Акъшам устю Иса шегиртлеринен берабер шеэрден чыкъып кетти.

Исанынъ иман ве багъышлав акъкъында огретюви

20+Саба олар кене инджир тереги янындан кечкенде, бакъсалар, шу терек тамырындан башлап бутюнлей къуруп къалгъан. 21Пётр, эвельки вакъианы хатырлап, Исагъа:

– Равви! Бакъса, Сен къаргъагъан инджир тереги къуруп къалгъан, – деди.

22Иса оларгъа джевап берип:

– Аллагъа инанынъыз! 23+Сизлерге догърусыны айтам: эгер бириси мына бу дагъгъа: «Еринъден котерилип, денъизге атыл!» – десе, озь къальбинде ич шубеленмейип, айткъаны беджериледжегине инанса, айткъаны оладжакъ! 24+Шунынъ ичюн Мен сизге айтам: сиз дуваларынъызда не сорасанъыз, оны аладжагъынъызгъа инанынъыз ве истегинъиз ерине келир. 25-26+Дува окъуп тургъанынъызда, биревге ачувлы олсанъыз, оны багъышланъыз. Сонъ Коктеки Бабанъыз да гуналарынъызны багъышлар, – деди.

Исанынъ акимиети акъкъында суаль

27+Олар кене Ерусалимге кельдилер. Иса, Сарайнынъ азбарында айланып юргенде, Онынъ янына баш руханийлер, Къанун оджалары ве акъсакъаллар келип, 28+суаль бердилер:

– Бу ишлерни япмагъа Сенинъ акъкъынъ бармы? Шуны япмагъа Санъа бу акъны ким берди?

29Иса оларгъа шойле джевап берди:

– Сизлерге бир суаль береджем. Джевап берсенъиз, Мен де сизлерге бу ишлерни япмагъа насыл акъкъым олгъаныны айтарым. 30+Ягъя халкъны сувгъа батырып чыкъаргъаны Алладан я да адамларданмы? Манъа джевап беринъ.

31+Олар озьара давалаша башладылар: «Эгер “Алладан”, – десек, О: “Не ичюн Ягъягъа инанмадынъыз?” – деп сорайджакъ. 32+“Адамлардан”, – десек исе…?»

Амма олар халкътан къоркъа эдилер. Эписи адамлар Ягъяны пейгъамбер деп сая эдилер. 33Онынъ ичюн олар Исагъа:

– Бильмеймиз, – дедилер. Иса оларгъа:

– Мен де сизлерге буларны япмагъа насыл акъкъым олгъаныны айтмам, – деп джевап берди.

12

Яман юзюмджилер акъкъында кинаели икяе

12^1++Иса халкъкъа кинаели икяелер айтып башлады:

– Бир адам юзюм багъы сачып, этрафыны къоралады, юзюмни сыкъмакъ ичюн чукъур къазды, къаравулламакъ ичюн бир къулле къурды да, багъыны юзюмджилерге кирагъа берип, озю ёлгъа чыкъты.

2Мевсими кельгенде, берекеттен озь пайыны алмакъ ичюн, юзюмджилерге бир хызметчисини ёллай. 3Юзюмджилер исе оны тутып котеклейлер ве бир шей бермейип къайтарып йиберелер. 4Багънынъ саиби даа башкъа бир хызметчисини оларгъа ёллай. Олар исе, онынъ башыны урып тешелер ве масхаралап къувалайлар. 5+Адам башкъасыны ёллай, оны ольдюрелер. О исе, хызметчилерини ёллай бере, амма юзюмджилер оларнынъ бирисини котеклей, дигерини ольдюрелер. 6+Багъ саибининъ даа бир адамы къала; о, севимли огълу экен. Саип: «Огълумдан утанырлар», – деп, оны сонъунда ёллай. 7+Лякин юзюмджилер бир-бирине: «Бу – мирасчы! Барып, оны ольдюрейик, ве бутюн мирас бизге къаладжакъ!» – дейлер. 8+Огълуны тутып ольдюрелер ве багъдан тышарыгъа чыкъарып ташлайлар. 9+Энди багънынъ саиби не япар экен? О, келип юзюмджилерни ольдюреджек, багъны исе башкъаларына береджек.

10Сиз Языда:

«Къуруджылар келишиксиз деп четке ташлагъан таш
бинанынъ темельташы олды.

11+Козюмиз огюнде япылгъан аджайип шей –

Алланынъ ишидир!» – окъумадынъызмы?

12+Иса бу кинаели икяени оларгъа къаршы айткъаныны анълап, Оны якъаламагъа истедилер. Амма халкътан къоркъкъанларындан, Онъа тиймейип кеттилер.

Салым акъкъында суаль

13++Исанынъ айткъан сёзлерине илишмек ичюн, янына бир къач ферисени ве Ироднынъ тарафдарларыны ёлладылар. 14+Олар келип:

– Оджа, биз билемиз ки, Сен догъру адамсынъ, адамлар Сенинъ акъкъынъда не тюшюнгенлери ве адам муим я да муим олмагъаны Санъа эп бир. Адамларгъа Алланынъ ёлуны догъру огретесинъ. Сенджесине, императоргъа салым тёлемек мумкюнми, я мумкюн дегильми? Бизлер берейикми, я бермейикми? – деп сорадылар.

15+Иса, оларнынъ экиюзьлюлигини корип:

– Мени не ичюн сынайсыз? Бир динар кетиринъиз, бир бакъайым, – деди. 16Олар алып кельдилер. Иса:

– Бу ресим ве язылар кимнинъки? – деп сорады.

– Императорнынъ, – деди олар. 17+Иса оларгъа:

– Императорнынъ акъкъыны императоргъа, Алланынъ акъкъыны Аллагъа беринъиз, – деди.

Буны эшиткенлер шашып къалдылар.

Олюлернинъ тирилюви акъкъында

18++Исанынъ янына саддукийлер кельдилер. (Олар ольген адамларнынъ тирильгенине инанмай эдилер.) Онъа бойле суаль бердилер:

19+– Эй, Оджа! Муса язгъан ки, эгер бир адам, апайына ич бир баланы бермейип, ольсе ве оны янъгъыз къалдырса, бу адамнынъ къардашы агъасынынъ апайына эвленсин ве онъа агъасынынъ ерине бала берсин. 20Мына, еди агъа-къардаш бар экен. Биринджиси апай алып, бала къалдырмай ольген. 21Экинджиси де шу апайны алгъан ве баласыз олып, обир дюньягъа кечкен. Учюнджисинен де бойле олгъан. 22Шунынънен, агъа-къардашларнынъ эписи бир-бир артындан шу апайгъа эвленгенлер, амма едиси де баласыз къалып, ольгенлер. Ахыр-сонъу апай да ольген. 23Сонъ, тирилюв куню кельгенде, олар эписи тирильсе, бу къадын къайсы бирисининъ апайы оладжакъ? Едиси де онъа эвленген эдилер де!

24Иса оларгъа шойле джевап берди:

– Бунда сизлер пек янълышасыз. Не Языларны, не Алланынъ къудретини билесиз. 25Ольгенлер тирильгенде, не эвленеджеклер ве не де акъайгъа чыкъаджакълар. Амма коктеки мелеклер киби оладжакълар. 26+Олюлернинъ тирилюви акъкъында сёз юрсетсек, сиз Мусанынъ китабында, Алла Мусагъа янып тургъан чалы ичинден не айткъаныны окъумадынъызмы? Алла онъа: «Мен Ибраимнинъ Алласым, Исхакънынъ Алласым ве Якъупнынъ Алласым», – деген. 27Алла олюлернинъ дегиль, тирилернинъ Алласыдыр. Сизлер пек янълышасыз.

Энъ муим эмир

28+Къанун оджаларындан бири, оларнынъ давасыны эшитип, Исанынъ яхшы джевап бергенини корьди. Онынъ янына келип:

– Алла эмирлерининъ энъ муими къайсы? – деп сорады.

29Иса онъа:

– Бутюн эмирлерден энъ муими будыр: Динъле, Исраиль! Рабби-Таалямыз – бирден-бир Раббидир. 30+Рабби-Таалянъны бутюн юрегинънен, бутюн джанынънен, бутюн акъылынънен ве бутюн къуветинънен сев. 31+Экинджиси исе бойле: якъын адамны озюнъни севгенинъ киби сев. Булардан даа буюк эмир ёкъ, – деди.

32+– Яхшы айттынъ, Оджа, – деди Къанун оджасы. – Алла – бирден-бирдир, Ондан башкъа кимсе ёкъ, деп догъру айттынъ. 33+Оны бутюн юрек, джан, акъыл ве къуветинънен севмек, якъын адамны да озюнъни севгенинъ киби севмек – эписи бутюнлей якъылгъан къурбанлардан ве бахшышлардан муимдир.

34+Иса, онынъ акъыллы джевап бергенини корип:

– Сен Алланынъ Падишалыгъындан узакъ дегильсинъ, – деди.

Бундан сонъ кимсенинъ Онъа суаль бермеге джесарети етмеди.

Месих акъкъында суаль

35++Иса Алланынъ Сарайында адамларны огреткенде, шойле деди:

– Насыл олып, Къанун оджалары: «Месих – Давутнынъ огълудыр», – дейлер? 36+Давутнынъ озю, Мукъаддес Рухтан ильхам алып, бойле деген:

РАББИ меним Раббиме айтты:

– Душманларынъны аякъларынъ астына йыкътырмагъанымдже,

Меним онъ тарафымда отур!

37+Давутнынъ озю Онъа «Рабби» дей. Сонъ насыл олып О, Давутнынъ огълу олур?

Пек чокъ адамлар Онынъ сёзлерини бегенип динълей эдилер.

Къанун оджаларындан сакъындырув

38+Иса халкъны огретип, шойле деди:

– Къанун оджаларындан сакът олунъыз! Олар узун урбалар кийип юрмекни, халкънынъ оларгъа шеэрдеки базар мейданларында урьметнен селям бермесини, 39+синагогаларда – энъ сайгъылы ерде, зияфетлерде – тёрде отурмакъны пек бегенелер. 40Олар тул апайларнынъ мал-мулькюни ашап битирелер, козьге корюнмек ичюн узун дувалар окъуйлар. Бу адамларнынъ джезасы къаттыджа оладжакъ.

Тул апайнынъ капиги

41++Сонъ Иса, садакъа сандыгъынынъ къаршысында отурып, халкънынъ къутугъа пара насыл ташлагъаныны бакъмакъта эди. Чокъ зенгинлер чокъ пара ташладылар. 42Бир фукъаре тул къадын келип, эки капик[*] ташлады.

43Иса шегиртлерини янына чагъырып:

– Сизлерге догърусыны айтам: бу фукъаре тул къадын къутугъа эписинден чокъ акъча ташлады. 44+Оларнынъ эписи озьлерининъ буюк барлыгъынынъ кучюк бир къысмыны ташладылар. Амма бу къадын фукъаре олса да, яшамакъ ичюн олгъан бутюн парасыны багъышлады, – деди.

13

Иса Алланынъ Сарайы бозуладжагъы акъкъында эвельден айта

13^1+Иса Алланынъ Сарайындан чыкъаяткъанда, шегиртлеринден бириси:

– Оджам, бакъ, не къадар дюльбер ташлар ве биналар! – деди.

2+Иса онъа джевап берип:

– Бу буюк биналарны коресинъми? Амма бу ерде таш устюнде таш къалмайджакъ, – деди.

Оладжакъ беля ве къувгъунлыкълар акъкъында

3+Иса Зейтюн дагъында, Алла Сарайынынъ къаршысында отургъан вакъытта Пётр, Якъуп, Юхан ве Андрей бир озьлери къалып, Ондан сорадылар:

4– Бизлерге айт, бу шейлер не вакъыт оладжакъ? Буларнынъ эписининъ биткенини насыл бельги бильдиреджек? – дедилер.

5+Иса лафыны бойле башлады:

– Ич кимсе сизлерни алдатмасын деп, сакът олунъыз! 6+Чокъ адамлар Меним Адым иле келип: «Мен Месихим», – деп, чокъ адамларны алдатаджакълар.

7+Сиз якъын дженк шаматасыны ве узакъ дженк акъкъында хаберлерни эшитирсиз. Амма къоркъманъыз: ойле олмакъ керек. Лякин бу даа сонъу дегиль. 8+Халкъ халкъкъа къаршы, падишалыкъ падишалыкъкъа къаршы котериледжек. Тюрлю топракъларда ер тепренювлери ве ачлыкълар оладжакъ. Лякин булар тек буюк азапларнынъ башланувыдыр. 9+Сизлер козь-къулакъ олунъыз. Сизни махкемеге береджеклер, синагогаларда котеклейджеклер. Мен ичюн сизни акимлер ве падишаларнынъ алдына турсатып, Мен акъкъымда шаатлыкъ яптыраджакълар. 10+Башта эписи халкълар Къуванчлы Хаберни эшитмек кереклер. 11+Сизни махкемеге берген вакъытта, не айтаджагъым экен, деп тюшюнменъиз. Шу саатте сизлерге не берильсе, оны айтынъыз. Анда сиз дегиль, Мукъаддес Рух джевап береджек. 12+Агъасы – къардашыны, бабасы – баласыны олюм панджасына береджеклер. Балалар озь ана-бабаларына къаршы чыкъып, оларны ольдюреджеклер. 13+Мен ичюн эр кес сизлерден нефретленеджек. Лякин сонъунадже сабыр эткен адам къуртарыладжакъ.

Буюк беля

14++Эгер «пис арамлыкъ» ляйыкъ олмагъан ерде тургъаныны корьсенъиз (окъугъан адам озю анъласын!), Еудиеде олгъан адамлар дагъларгъа къачсынлар. 15+Дам устюнде тургъан адам ашагъа тюшип, бир шей алмакъ ичюн эвине кирмесин. 16Тарлада олгъан адам усть урбасыны алмагъа къайтып бармасын. 17+О куньлерде юклю ве бала эмиздирген къадынларгъа беля оладжакъ! 18Къачувынъыз къышта олмасын деп, дувалар окъунъыз. 19+Шу куньлерде, Алла дюньяны яраткъан вакъыттан башлап бу куньлерге къадар олмагъан ве даа бир кере олмайджакъ буюк белялар оладжакъ. 20+Эгер Рабби о куньлернинъ сайысыны азлаштырмагъан олса, ич бир джан къуртулып оламаз эди. Лякин О, сайлагъан адамларнынъ хатири ичюн, шу куньлерни азлаштырды. 21+Эгер о вакъыт кимдир сизге: «Бакъынъыз, Месих мында!» я да: «О, анда!» – десе, инанманъыз. 22+Ялан месихлер ве ялан пейгъамберлер пейда олып, имкяны олса, сайлангъанларны биле ёлдан урмакъ ичюн, аджайип шейлер япаджакълар ве бельгилер косьтереджеклер. 23+Сизлер исе сакът олунъыз. Мен буны сизлерге эвельден айтып берем.

Инсан Огълунынъ келюви акъкъында

24++Шу куньлерде, шу буюк мусибеттен сонъ

«Кунеш къара оладжакъ,
ай да ярыкъ бермейджек.

25+Йылдызлар коктен тюшеджеклер,
ве коклердеки кучьлер сарсыладжакълар».

26+О вакъытта булутлар устюнде, буюк къудрет ве шан-шурет иле келеяткъан Инсан Огълуны кореджеклер. 27+Сонъ О, мелеклерни ёллап, дюньянынъ дёрт тарафындан, кокнинъ четинден ернинъ четинедже олгъан, Озю сайлагъан адамларыны топлайджакъ.

Инджир тереги акъкъында кинаели икяе

28+Инджир тереги сизге кинаели дерс олсун: онынъ пытагъы къабарып, япракълары ачылгъанда, яз якъынлашкъаныны билесиз. 29Сиз де, буларнынъ эписи мейдангъа кельгенини корсенъиз, билинъиз: О энди якъын, босагъада тура. 30+Сизлерге догърусыны айтам: шимдики несиль ёкъ олмаздан эвель, буларнынъ эписи оладжакъ. 31+Кок ве ер из къалдырмайып кечерлер, лякин Меним сёзлерим кечмез.

Кунь ве саат акъкъында кимсе бильмей

32++Бу къайсы куню ве саат къачта оладжагъы акъкъында не Огъул, не коктеки мелеклер билелер. Тек Баба биле.

33+Сакът олунъыз! Козь-къулакъ олып турунъыз, чюнки бу заман не вакъыт келеджегини бильмейсиз. 34+Бу бунъа ошай: бир адам, сеферге кетип, озь эвини къулларына къалдырып, эр бирине махсус вазифе бере. Къапу къаравулына исе козь-къулакъ олмакъны буюрып, ёлгъа чыкъа. 35+Бунынъ ичюн эр заман азыр олунъыз. Эв саиби не вакъыт келеджегини – акъшаммы, яры геджедеми, хоразлар къычыргъандамы, я да саба эртеми – бильмейсиз. 36+О, апансыздан келип, сизлерни юкълап къалгъанынъызны тапмасын! 37Сизлерге не айткъан олсам, эписине де шуны айтам: козь-къулакъ олунъыз!

14

Исаны гизлиден тутып ольдюрмеге истейлер

14^1++Песах ве Маясыз Пишкен Пите Байрамына эки кунь къалгъан эди. Баш руханийлер ве Къанун оджалары Исаны гизли тутып, ольдюрмеге имкяныны къыдыра эдилер. 2Олар: «Тек бу иш байрам куньлеринде олмасын. Ёкъса халкъ башыны котерир», – дей эдилер.

Бир къадын Бетанияда Исанынъ башына къокъулы ягъ тёке

3++Иса Бетания къасабасында, лепра хасталыгъынен чекишкен Симоннынъ эвинде софра башында олгъанда, бир къадын алебастрдан ясалгъан савут ичинде, пек паалы темиз къокъулы ягъ алып кельди. О савутны парлап, ягъны Исанынъ башына тёкти. 4Базы адамлар ачувланып, бир-бирине:

– Бу паалы ягъны бойле зиян этмек мумкюнми? 5Оны учь юз динардан[*] зиядеге сатып, парасыны фукъарелерге бермеге мумкюн эди, – деп, къадынны сёгип башладылар. 6Амма Иса:

– Къадынны раатсызламанъыз! Онъа не илише бересиз? О, Мен ичюн гузель шей япты. 7+Фукъарелер эр вакъыт сизлернен оладжакълар. Истегенде, оларгъа яхшылыкъ эте билесиз. Лякин Мен эр вакъыт сизлернен олмайджам. 8+Къадын къолундан кельгенини япты, Меним тениме къокъулы ягъны сюртип, шимдиден дефн этмеге азырлады. 9+Сизге догърусыны айтам: Къуванчлы Хаберни дюньянынъ къайсы еринде илян этселер, бу къадыннынъ япкъан ишини де икяе этип, оны хатырлатаджакълар, – деди.

Иуда баш руханийлерде

10++Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. 11Руханийлер Иуданы динълеп, севиндилер ве пара береджеклерини айттылар. Сонъ Иуда, Исагъа хиянетлик япмакъ ичюн, келишкен вакъыт къыдыра башлады.

Исанен шегиртлернинъ Песах ашы

12++Еудийлернинъ Маясыз Пишкен Пите Байрамынынъ биринджи куню кельди. Онда адамлар Песах къозусыны къурбан чала эдилер. Шегиртлер Исагъа:

– Песах ашыны ашамакъ ичюн, биз къайда барып ер азырлагъанымызны истейсинъ? – дедилер.

13Иса шегиртлеринден экисини ёллап, оларгъа:

– Шеэрге барынъыз, анда сизлерге бир бардакъ сув котерип кеткен адам расткеледжек. Онынъ пешинден барынъыз. 14О кирген эвнинъ саибине: «Оджамыз: “Шегиртлеримнен Песах ашыны ашайджакъ одамыз къайда?” – деп сорай», – денъиз. 15О адам сизлерге юкъары къатта, энди эр шейи азырлангъан, бир балабан оданы косьтерир. Анда биз ичюн керек шейлерни азырланъыз, – деди.

16Шегиртлер кетти. Шеэрге киргенлеринде, Иса айткъаны киби, эр шейни таптылар ве Песах ашыны азырладылар.

17Акъшам устю, Иса он эки шегиртинен берабер кельди. 18+Олар ашап отургъан вакъытта, Иса:

– Сизге догърусыны айтам: Меннен отурып ашагъанлардан биринъиз Мени сатаджакъ, – деди. 19Шегиртлер кедерленип:

– Мен дегильдирим, я? – деп бирер-бирер сорап башладылар. 20Иса джевап берип:

– Он экиден бири, Меннен чанакъкъа къолундаки питесини батыргъан адам, – деди. 21+– Язылгъаны киби, Инсан Огълу кетеята. Лякин Инсан Огълуны саткъан адамгъа буюк беля оладжакъ! О адам догъмагъан олса, озю ичюн яхшыджа олур эди!

22++Олар ашап отургъанда, Иса отьмекни алды, шукюр этип парчалады ве шегиртлерине берип:

– Алынъыз. Бу – Меним тенимдир, – деди.

23Сонъ, къадени алып, шукюр этти ве оларгъа берди. Эписи ондан ичтилер. 24+Иса оларгъа:

– Бу – чокъ адамлар ичюн тёкюледжек Меним къанымдыр, васиет къаны, – деди. 25– Сизге догърусыны айтам: энди Алланынъ Падишалыгъында Мен сизлернен янъы ичимлик ичеджек куньгедже, юзюм мейвасынынъ ичимлигини ичмейджем.

26+Сонъ олар йырлап, Зейтюн дагъы тарафына кеттилер.

Иса Пётрнынъ ёлдан уруладжагъы акъкъында эвельден айта

27++Иса шегиртлерине:

– Сиз эпинъиз ёлдан уруладжакъсыз. Языда шойле язылгъан:

Чобанны урып йыкъсам – къойлар да дагъытыладжакъ.

28+Амма Мен олип тирильген сонъ, сизлерден эвель Галилеягъа барарым, – деди.

29Пётр Исагъа:

– Эгер эписи ёлдан урулсалар биле, мен ёлдан урулмайджам! – деди. 30Иса онъа:

– Санъа догърусыны айтам: бугунь, шу геджеси, хораз эки кере къычырмаздан эвель, сен Менден учь кере вазгечеджексинъ, – деди.

31Лякин Пётр даа бетер къызып:

– Манъа Сеннен берабер ольмеге керек олса биле, Сенден вазгечмейджем, – деди. Къалгъанлары да шойле дедилер.

Иса Гетсимани багъчасында

32+Сонъ олар Гетсимани деген бир ерге кельдилер. Иса шегиртлерине:

– Мен дува окъугъандже, сизлер мында отурынъыз, – деди.

33+О, Озюнен Пётрны, Якъупны ве Юханны алды. Оны буюк дерт ве гъам атеши къыйнай эди. 34+Шегиртлерине:

– Джаным сыкъылып, олю гъамынен тола. Мында къалынъыз, козь-къулакъ олунъыз, – деди.

35+Бираз узакълашып, ерге йыкъылды ве, эгер мумкюн олса, бу саат Онъа тиймейип кечсин деп, дува окъуды.

36+– Баба-Бабачыгъым! Сен эр шейни япа билесинъ! Бу азаплар къадесини Менден ал! Лякин Меним истегеним дегиль, Сенинъки олсун, – деди О.

37Иса, шегиртлерининъ янына къайтып, оларнынъ юкълагъаныны корьди. Пётргъа:

– Симон, сен юкълайсынъмы? Бир саат биле козь-къулакъ оламадынъмы? – деди. 38+– Сынавдан кечмек ичюн, козь-къулакъ олып, дува окъунъыз! Рух джесюр, беден исе такъатсыз!

39Шегиртлеринден четке кетип, О, кене шу дувасыны окъуды. 40Къайтып кельгенде исе, шегиртлерини кене юкълагъан алда тапты: оларнынъ козьлерини юкъу баскъан. Онъа не айтаджакъларыны бильмей эдилер. 41+Учюнджи сефер барып кельгенде де, шегиртлери юкълай эди. Иса оларгъа:

– Сиз эп юкълайсынъызмы, раатланасынъызмы? Етер! Энди юкъламанъыз! Вакъты-саати кельди: мына, гуналы адамларнынъ къолуна Инсан Огълуны берелер. 42Турунъыз, кетейик! Бакъынъыз, Манъа хиянетлик япкъан адам якъынлашты, – деди.

Исанынъ якъаланувы

43++Шу ань, Иса бу сёзлерни айткъанынен, он экиден бири Иуда пейда олды. Иуданен берабер къылыч ве таякъларнен силялангъан адамлар кельди. Оларны баш руханийлер, Къанун оджалары ве халкънынъ акъсакъаллары ёллагъан. 44Хаин Иуда: «Мен кимни опьсем, сизге керек Адам будыр. Оны якъаланъыз ве яхшы къаравуллап алып кетинъиз», – деп, оларгъа эвельден насыл бельги береджегини айткъан эди. 45Сонъра о, Исанынъ къаршысына кельди ве:

– Равви! – деп, Оны опьти.

46Шу ань Исаны якъаладылар. 47+Онынъ янында тургъанлардан бириси къылычыны чекип, баш руханийнинъ къулуны урып, онынъ къулагъыны кести. 48Иса оларгъа:

– Мени якъаламакъ ичюн, айдут тутаджакъ киби, къылыч ве таякъларнен силяланып кельдинъиз. 49+Мен эр кунь Алланынъ Сарайында сизинъ аранъызда олып, окъута эдим, сизлер исе Мени якъаламадынъыз. Амма Язылар беджерильмек керек.

50+О вакъытта эписи, Исаны къалдырып, къачып кеттилер. 51Исанынъ артындан чыплакъ тенине орьтю саргъан бир яш огълан кетти. Аскерлер оны тутмагъа истедилер. 52Лякин о, орьтюни оларнынъ къолларында къалдырып, чыр-чыплакъ олып къачып кетти.

Иса Юксек Шура алдында

53+Исаны баш руханийнинъ алдына алып кельдилер. Анда эписи баш руханийлер, акъсакъаллар ве Къанун оджалары топлангъанлар. 54Пётр исе Исанынъ пешинден узакътан барып, баш руханийнинъ азбарына кирди ве, хызметчилернен берабер атеш янында отурып, къызына башлады. 55Баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура, Исагъа олюм джезасы чыкъармакъ ичюн, Оны къабаатлагъан шаатны къыдырсалар да, тапып оламадылар. 56+Оларда чокъ ялан айткъан шаатлар олса да, лафлары бир-бирине келишмей эди. 57Ялан шаатлардан базылары сёзге чыкъып:

58+– О: «Инсан къолунен къурулгъан Алланынъ бу Сарайыны бозып, учь куньде адам къолунен къурулмагъан, башкъа Сарайны къурарым», – дегенини эшиттик, – дей эдилер. 59Лякин бу шаатлар бир-биринен келишмей эди.

60+Биринджи баш руханий еринден турып, ортагъа чыкъты ве Исадан сорады:

– Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатлыкъларына не айтаджанъ?

61+Иса исе индемеди ве ич бир джевап къайтармады. Баш руханий Онъа даа бир суаль берди:

– Шуретли Алланынъ Огълу, Месих – Сенсинъми? – деди. 62+Иса:

– Меним, – деди. – Инсан Огълу Къудретли Алланынъ онъ тарафында отургъаныны ве коктеки булутларнен берабер кельгенини кореджексиз.

63+Буны эшиткен баш руханий устюндеки урбаларыны йыртып:

– Бизлерге башкъа шаатларнынъ неге кереги бар? 64+Куфюр сёзлерни озьлеринъиз эшиттинъиз. Бунъа не дейджексиз? – деди.

Эписи Исаны, олюмге ляйыкъ, деп, джезагъа укюм эттилер. 65+Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве:

– Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар.

Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар.

Пётр Исадан вазгече

66+О вакъытта Пётр ашада, азбарда турмакъта эди. Анда баш руханийнинъ хызметчи къызларындан бириси кельди. 67Къызынып тургъан Пётрны корип, онъа дикъкъатнен бакъты да:

– Сен де назаретли Исанен берабер эдинъ, – деди.

68Лякин Пётр буны инкяр этти:

– Сен не айтасынъ шу, мен бир шей бильмейим, бир шей анъламайым, – деди де, тышкъа, огдеки азбаргъа чыкъты. Шу арада хораз къычырды.

69Хызметчи къызы оны анда да корьди ве о ерде тургъанларгъа:

– Бу – олардан бириси, – деди.

70Пётр кене инкяр этти. Бираздан сонъ о ерде тургъанлар Пётргъа айта башладылар:

– Керчектен де, сен олардан бириси оласынъ. Сен Галилеядансынъ да! – дедилер.

71Пётр исе, ант этип:

– Алла бойнумны урсун! Сизлер айткъан бу адамны мен танымайым! – деди.

72+Тамам шу вакъытта хораз экинджи сефер къычырды. Исанынъ: «Хораз эки кере къычырмаздан эвель, сен учь кере Менден вазгечеджексинъ», – деген сёзлери Пётрнынъ эсине кельди, ве онынъ козьлеринден яшлар тёкюле башлады.

15

Иса аким Пилатнынъ огюнде

15^1++Саба танъ аткъанынен, баш руханийлер, акъсакъаллар, Къанун оджалары ве бутюн Юксек Шура топланып, мушавере яптылар. Сонъ, Исанынъ къолларыны багълап, Пилатнынъ огюне алып бардылар.

2+Пилат Исадан:

– Еудийлернинъ Падишасы Сен оласынъмы? – деп сорады. Иса онъа:

– Буны сен озюнъ айтасынъ, – деп джевап берди.

3Баш руханийлер Оны чокъ шейлерде къабаатлай эдилер. 4+Пилат Онъа даа бир кере:

– Сенинъ ич бир джевабынъ ёкъмы? Бакъса, Санъа къаршы къабаатлавлар пек чокъ! – деди.

5+Лякин Иса ич бир джевап бермеди. Бу, Пилатны пек шашырды.

Иса хачкъа мыхланмакъ ичюн бериле

6+Эр Песах Байрамында Пилат халкъ истеген бир мабюсни азат эткен. 7О вакъыт Барабба ве башкъа исьянджылар зинданда отура эди. Олар исьян котерип, бир адам ольдюргенлер. 8Халкъ Пилаткъа келип, ондан эр даим япкъан ишни эда эткенини сорай башлады. 9Пилат олардан:

– Истейсизми, сизге еудийлернинъ Падишасыны азат этейим? – деп сорады. 10+О, баш руханийлер Исаны пахыллап теслим эткенлерини анълай эди. 11+Баш руханийлер исе, Онынъ ерине Бараббаны азат эткенини талап этинъ деп, халкъны къозгъалдылар. 12Пилат олардан кене:

– Сизлер еудийлернинъ Падишасы деп адландыргъан адамнен не япайым? – деп текрарлап сорады.

13– Оны хачкъа мыхлап къой! – деп къычырды олар. 14+Пилат исе:

– О не яманлыкъ япты? – деди.

Амма олар даа бетер багъырып:

– Оны хачкъа мыхлап къой! – дедилер.

15+Халкънынъ козюне кирмеге истеген Пилат оларнынъ огюне Бараббаны чыкъарып йиберди. Исаны исе къамчылап, хачкъа мыхламакъ ичюн аскерлерге берди.

Исаны масхара этелер

16+Аскерлер Исаны преториягъа[*] алып бардылар ве анда бутюн арбий болюкни[*] топладылар. 17Исанынъ устюне мор тюслю урба[*] кийдирдилер ве башына тикенден орюльген тадж кечирдилер. 18Сонъ:

– Яшасын еудийлернинъ Падишасы! – деп къычырдылар. 19+Таякъларнен Онынъ башына урып, бетине тюкюрип ве алдында тиз чёкип, седжде эттилер. 20Оны шойле масхара эткен сонъ, мор тюслю урбасыны чыкъарып, Озюнинъ урбаларыны кийдирдилер ве хачкъа мыхламакъ ичюн алып кеттилер.

Исаны хачкъа мыхлайлар

21++Эскендер ве Руфуснынъ бабасы, киренели Симон адлы бир адам тарладан келип, шу ерден кечип кетеята эди. Бу адамны Исанынъ хачыны котерип бармагъа меджбур эттилер.

22Исаны «Къафа Ери» манасыны анълаткъан, Голгофа деген ерге алып кельдилер. 23Онъа мюр къошулгъан шарап бердилер, лякин О ичмеди. 24+Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар.

25Оны хачкъа мыхлап аскъанда, саба саат докъуз эди. 26Хачта: «Еудийлернинъ Падишасы» – деп, Онынъ къабаатыны косьтерген язы бар эди. 27-28Исанен берабер эки айдутны – бирисини Онынъ онъ тарафында, башкъасыны сол тарафында хачкъа мыхладылар. 29+Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер:

– Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! – дедилер. 30– Озюнъни къуртарса, хачтан тюшсе!

31+Баш руханийлер ве Къанун оджалары да, оларгъа къошулып, Оны мыскъыллай эдилер. Олар бир-бирине:

– Башкъаларны къуртара эди, Озюни исе къуртарып оламай! 32+Бу Месих, Исраильнинъ Падишасы, хачтан тюшсюн. О вакъыт биз буны корип, инанырмыз! – дей эдилер. Исанен берабер хачларгъа мыхлангъанлар да Оны сёге эдилер.

Исанынъ олюми

33+Уйле вакътындан саат учьке къадар бутюн дюньяны къаранлыкъ басты. 34+Саат учьте Иса къатты сеснен:

– Элои, Элои, лема савахтани? – деп къычырды.

Бу сёзлернинъ терджимеси: «Аллам, Аллам! Сен не ичюн Мени къалдырып кеттинъ?» – демектир.

35О ерде тургъанларнынъ базылары, буны эшитип:

– Бакъынъыз, О, Ильясны чагъыра, – дедилер.

36+Бириси исе, чапып барып, сюнгерни экши шарапкъа батырып, таякъ уджуна илиштирди де, Исагъа узатты. Сонъ:

– Токътанъыз, бакъайыкъ, Ильяс келип, Оны хачтан тюшюрир экенми? – деди.

37Амма Иса, даа бир кере къычырып, сонъки нефесини чыкъарды. 38+Шу ань Алланынъ Сарайындаки перде тёпеден ашагъадже йыртылып, экиге болюнди. 39Исанынъ къаршысында тургъан юзбашы, Онынъ джан бергенини корип:

– Акъикъатен бу Адам – Алланынъ Огълу экен! – деди.

40+О ерде узакътан бакъып тургъан къадынлар бар эди. Олар арасында магдалалы Мерьем, кучюк Якъупнен Йосенинъ анасы Мерьем ве Саломе бар эдилер. 41Иса Галилеяда олгъанда, олар Онъа хызмет этип, пешинден юре эдилер. О ерде Исанен Ерусалимге кельген башкъа къадынлар да бар эди.

Исанынъ дефн этилюви

42+Энди акъшам олгъан эди. Бу – азырланув куню, яни раатлыкъ кунюнинъ арфеси эди. 43Шуранынъ итибарлы азасы, Алла Падишалыгъыны беклеген ариматеялы Юсуф, бутюн джесюрлигини топлап, Пилатнынъ огюне барды ве Исанынъ джеседини сорады. 44Пилат Исанынъ бойле тез ольгенине шашты. Юзбашыны чагъырып:

– О, чокътан ольдими? – деп сорады.

45Юзбашыдан джевап алгъан сонъ, джесетни Юсуфкъа берди. 46+Юсуф кетен без сатын алды, Исаны хачтан тюшюрип, безнен Онынъ тенини сарды. Сонъ Исаны къаяда оюлгъан къабирде дефн этти, бир ташны юварлатып кетирип, къабирнинъ агъзыны къапатты. 47Магдалалы Мерьем ве Йосенинъ анасы Мерьем Исанынъ дефн этильген ерини корьдилер.

16

Исанынъ тирилюви

16^1++Раатлыкъ куню кечкен сонъ, магдалалы Мерьем, Якъупнынъ анасы Мерьем ве Саломе барып, Исанынъ тенине сюртмек ичюн къокъулы ягълар сатын алдылар. 2Афтанынъ биринджи кунюнде[*], пек эрте олар къабирге бардылар. 3+Бир-бирине:

– Къабир агъзындаки ташны бизге ким юварлатып четке чекип береджек? – дедилер.

4Башларыны котерип, бакъсалар, таш пек балабан олса да, юварлатылгъан ве четке чекильген эди. 5Къабир ичине кирип, устюнде узун беяз урбасы олгъан бир йигитни онъ тарафта отургъаныны корьдилер ве пек шаштылар. 6Йигит исе:

– Къоркъманъыз! Сизлер хачкъа мыхлангъан Назаретли Исаны къыдырасыз. О тирильди, О мында ёкъ. О эвель мына бу ерге къоюлгъан эди. 7+Сиз исе барып, Пётргъа ве Исанынъ башкъа шегиртлерине айтынъыз: «О сизлерден эвель Галилеягъа бараджакъ. Озю айткъаны киби, Оны анда корерсиз», – деди.

8Къадынлар къабирден чыкъып, къачып кеттилер. Оларны буюк бир шашкъынлыкъ басып къалтыратты. Къоркъкъанларындан кимсеге бир шей айтмадылар.

Иса магдалалы Мерьемге ве эки шегиртине корюне

9++Афтанынъ биринджи кунюнде, саба эрте тирильген Иса башта магдалалы Мерьемге корюнди. Ондан О, еди джинни къувгъан эди. 10Мерьем барып, эвель Исанен берабер олгъан, энди исе матем тутып агълагъан шегиртлерине хабер этти. 11+Амма олар Исанынъ тири олгъаныны ве Мерьем Оны корьгенини эшитип, инанмагъа истемей эдилер.

12+Ондан сонъ Иса башкъа къыяфетте бир къасаба тарафына кетеяткъан эки шегиртине корюнди. 13Олар къайтып келип, башкъаларына хабер эттилер, лякин шегиртлер бу хаберге де инанмадылар.

Иса он бир шегиртине корюне

14+Сонъунда Иса, аш вакътында янбашлап отургъан он бир шегиртине корюнди. Иса оларны имансызлыгъында ве юреклери таш киби олгъанында айыплады, чюнки олар тирильген Исаны корьген адамларгъа инанмагъан эди. 15+Иса шегиртлерине:

– Бутюн дюньяны айланып чыкъынъ ве яратылгъаннынъ эписине Къуванчлы Хаберни илян этинъ! 16+Ким инанып, сувгъа батырылып чыкъса, къуртарыладжакъ. Инанмагъан исе укюм этиледжек. 17+Къайда инангъанлар олса, анда бойле бельгилер оладжакъ: Меним Адымдан олар джинлерни къувып чыкъараджакълар, эвель бильмеген тиллерде лаф этеджеклер, 18+къолларынен йыланларны аладжакълар. Эгер ольдюриджи зеэр ичселер, оларгъа зарар олмайджакъ. Хасталаргъа къолларыны къояджакълар, ве олар сагълам оладжакълар, – деди.

Иса кокке котериле

19++Оларнен лаф эткен сонъ, Рабби Иса кокке котерильди ве Алланынъ онъ тарафында отурды. 20+Шегиртлер исе кетип, эр ерде Алланынъ шейлерини анълатып юре эдилер. Рабби оларнен берабер олып, эписи ишлерни япа эди ве бельгилернен Алланынъ Сёзюни тасдыкълай эди.

* 5.9 Орду – къ. юн. «легион», Рим ордусынынъ, 6 000 аскери олгъан, бир къысмы.

* 5.20 Он Шеэр – къ. юн. «Декаполис».

* 6.37 Эки юз динар – къ. юн. «200 денарион», я да 200 кунь чалышкъан адамнынъ къазанчы.

* 10.51 Раввуни – къ. еуд. бу сёз «Оджам», «Эфендим» манасыны ташый.

* 12.42 Эки капик – къ. юн. «эки лептос, демек бир кодрантес», пек уфакъ акъча.

* 14.5 Учь юз динар – къ. юн. «300 денарион», 300 кунь чалышкъан адамнынъ къазанчы.

* 15.16 Претория – укюмдар Пилат яшагъан ве римли аскерлер яткъан ер.

* 15.16 Арбий болюк – къ. юн. «спейра» – «легион»нынъ он пайындан бир пайы, 600 аскер.

* 15.17 Бунъа ошагъан урбаны тек падишалар кие эдилер.

* 16.2 Афтанынъ биринджи куню – раатлыкъ кунюнден сонъ кельген кунь, шимдики базар куню.

+ 1.1-8 Мт 3.1-12; Лк 3.1-9, 15-17; Юх 1.19-28

+ 1.1-2 Чыкъ 23.20; Збр 2.7; Мал 3.1; Мт 11.10; Лк 7.27

+ 1.3 Еш 40.3
+ 1.4 Лк 1.80; Юх 1.6
+ 1.5 Фаал 19.18
+ 1.6 Лев 11.22; 1 Пад 14.26; 4 Пад 1.8
+ 1.8 Ёэль 2.28
+ 1.9-11 Мт 3.13-17; Лк 3.21-22
+ 1.9 Мт 2.23; Лк 2.39
+ 1.10 Еш 11.2; Юх 1.32-33; Фаал 7.56
+ 1.11 Еш 42.1; Мк 9.7; Юх 12.28; 2 Пётр 1.17
+ 1.12-13 Мт 4.1-11; Лк 4.1-13
+ 1.13 1 Тар 21.1; Лк 22.43; 1 Тес 3.5
+ 1.14-15 Мт 4.12-17; Лк 4.14-15
+ 1.14 Ехо 21.39; 3 Пад 9.11; Еш 9.1
+ 1.15 Мт 3.2; Гал 4.4
+ 1.16-20 Мт 4.18-22; Лк 5.1-11

+ 1.16 Сай 34.11; Мт 14.34; Мк 6.53; Юх 1.40-42

+ 1.17 Мт 13.47
+ 1.18 Мк 10.28
+ 1.21-28 Лк 4.31-37
+ 1.21 Мт 4.13
+ 1.22 Мт 7.28-29
+ 1.24 Мк 5.7; Юх 6.69; Фаал 19.15
+ 1.26 Мк 9.20; Фаал 8.7
+ 1.27 Фаал 17.19
+ 1.29-34 Мт 8.14-17; Лк 4.38-41
+ 1.30 1 Кор 9.5
+ 1.31 Мк 5.41; 9.27; Фаал 3.7; 9.41
+ 1.34 Мт 12.16; Мк 3.12
+ 1.35-39 Лк 4.42-44
+ 1.35 Мт 14.23; Лк 5.16
+ 1.38 Еш 61.1
+ 1.40-45 Мт 8.1-4; Лк 5.12-16

+ 1.40 Лев 13.3; Сай 12.10; 4 Пад 5.1; 2 Тар 26.20; Мк 9.22

+ 1.42 Лк 17.14
+ 1.43-44 Лев 14.1-32; Мт 9.30; Лк 17.14
+ 1.45 Мк 7.36
+ 2.1-12 Мт 9.1-8; Лк 5.17-26
+ 2.1 Мт 4.13; Мк 1.21
+ 2.4 Мк 6.55
+ 2.5 Мт 8.10; Мк 10.52; Лк 7.48
+ 2.7 Збр 31.5; Еш 43.25; Мк 14.64
+ 2.13-17 Мт 9.9-13; Лк 5.27-32
+ 2.16 Лк 15.2
+ 2.17 Лк 15.7; 1 Тим 1.15
+ 2.18-22 Мт 9.14-17; Лк 5.33-39
+ 2.18 Мт 11.2; Лк 11.1; 18.12; Юх 1.35
+ 2.19 Мт 25.1-13; Юх 3.29; Сыр 19.7; 21.2
+ 2.20 Мк 14.7; Лк 17.22
+ 2.23-28 Мт 12.1-8; Лк 6.1-5
+ 2.23 Текр 23.25
+ 2.24 Чыкъ 20.8-10; Сай 15.32-36
+ 2.25 1 Пад 21.1-6

+ 2.26 Чыкъ 25.30; Лев 24.5-9; 1 Пад 22.20; 2 Пад 8.17

+ 2.27 Чыкъ 23.12; Текр 5.14
+ 3.1-6 Мт 12.9-14; Лк 6.6-11
+ 3.1 Мк 1.21
+ 3.2 Лк 14.1; 20.20
+ 3.4 Лк 14.3
+ 3.5 3 Пад 13.6; Эф 4.18
+ 3.7 Еш 34.5; Ехез 35.15; Мт 11.21
+ 3.10 Мк 5.28
+ 3.11 Мт 14.33; Мк 1.24
+ 3.12 Мт 12.16; Мк 1.34
+ 3.13-19 Мт 10.1-4; Лк 6.12-16
+ 3.16 Мт 16.18; Юх 1.42
+ 3.17 Мк 1.19
+ 3.18 Мт 9.9
+ 3.19 Мк 14.10, 44
+ 3.20-30 Мт 12.22-32; Лк 11.14-23; 12.10
+ 3.20 Мк 6.31
+ 3.21 2 Кор 5.13
+ 3.22 4 Пад 1.2; Мт 9.34; 10.25
+ 3.27 Еш 49.24-25
+ 3.29 Лк 12.10; 1 Юх 5.16; Еуд 10.26,
+ 3.31-35 Мт 12.46-50; Лк 8.19-21

+ 3.31 Мк 6.3; Юх 2.12; 7.3; Фаал 1.14; 1 Кор 9.5; Гал 1.19

+ 3.35 Юх 15.14; Еуд 2.11
+ 4.1-9 Мт 13.1-9; Лк 8.4-8
+ 4.7 Йрм 4.3
+ 4.9 Мт 11.15; Сыр 2.7
+ 4.10-12 Мт 13.10-17; Лк 8.9-10
+ 4.11 Мт 19.11; 1 Кор 5.12-13

+ 4.12 Еш 6.9-10; 42.20; Юх 12.40; Фаал 28.26-27

+ 4.13-20 Мт 13.18-23; Лк 8.11-15
+ 4.14 Еш 55.10-11; Фаал 8.4
+ 4.17 Гал 1.6; Еуд 6.4
+ 4.19 Мт 6.25; Мк 10.23; 1 Тим 6.10
+ 4.20 Юх 15.5
+ 4.21-25 Лк 8.16-18
+ 4.21 Мт 5.15; Лк 11.33
+ 4.22 Мт 10.26; Лк 12.2
+ 4.23 Мт 11.15; Мк 4.9
+ 4.24 Мт 7.2
+ 4.25 Икм 9.9
+ 4.29 Ёэль 3.13; Мт 13.38; Сыр 14.15
+ 4.30-32 Мт 13.31-32; Лк 13.18-19
+ 4.31 Мт 17.20; Лк 17.6
+ 4.32 Ехез 17.3; 31.6; Дан 4.9
+ 4.33-34 Мт 13.34-35
+ 4.35-41 Мт 8.23-27; Лк 8.22-25
+ 4.35 Мт 8.18; Лк 8.22
+ 4.37 Фаал 27.14
+ 4.39 Збр 64.8; 88.10; 103.7
+ 5.1-20 Мт 8.28-34; Лк 8.26-39
+ 5.7 Мк 1.24
+ 5.17 Лк 5.8; Фаал 16.39
+ 5.19 Збр 65.16
+ 5.20 Мт 4.25; Мк 7.31
+ 5.21-43 Мт 9.18-26; Лк 8.40-56
+ 5.22 Лк 13.14; Фаал 13.15; 18.8
+ 5.25 Лев 15.25
+ 5.28 Мк 3.10
+ 5.30 Лк 5.17; 6.19
+ 5.34 Мк 10.52
+ 5.37 Мк 9.2; 14.33
+ 5.39 Юх 11.11
+ 5.41 Мк 1.31; 9.27; Лк 7.14; Фаал 3.7; 9.41
+ 5.43 Мк 1.44; 9.9
+ 6.1-6 Мт 13.53-58; Лк 4.16-30
+ 6.1 Мт 2.23; Лк 2.39; 4.23
+ 6.2 Мк 1.21
+ 6.3 Мт 11.6
+ 6.4 Юх 4.44
+ 6.6-13 Мт 10.1, 5-15; Лк 9.1-6
+ 6.7 Мк 3.13-18
+ 6.11 Фаал 13.51
+ 6.12 Мк 1.15
+ 6.13 Якъ 5.14
+ 6.14-29 Мт 14.1-12; Лк 9.7-9
+ 6.14 Мк 8.28
+ 6.15 Мт 21.11

+ 6.17 Лев 18.16; 20.21; Мт 11.2; Лк 3.19-20; Юх 3.24

+ 6.21 Баш 40.20; Эст 1.3
+ 6.23 Эст 5.3; 7.2
+ 6.29 Мк 2.18
+ 6.30-44 Мт 14.13-21; Лк 9.10-17; Юх 6.1-14
+ 6.30 Мк 6.7
+ 6.31 Мк 3.20

+ 6.34 Сай 27.17; 3 Пад 22.17; Ехез 34.5; Зек 10.2; Мт 9.36

+ 6.37 4 Пад 4.42-44
+ 6.45-52 Мт 14.22-33; Юх 6.15-21
+ 6.45 Мт 11.21; Мк 8.22
+ 6.46 Лк 6.12; 9.28
+ 6.49 Лк 24.37
+ 6.52 Мк 6.41; 8.17; Юх 12.40; 2 Кор 3.14
+ 6.53-56 Мт 14.34-36
+ 6.53 Сай 34.11; Мт 14.34; Лк 5.1
+ 6.55 Мк 2.4; Фаал 5.15
+ 6.56 Мк 5.27
+ 7.1-23 Мт 15.1-20
+ 7.3 Гал 1.14
+ 7.4 Еуд 9.10
+ 7.5 Лк 11.38
+ 7.6 Мт 23.13
+ 7.7 Еш 29.13; Кол 2.22
+ 7.10 Чыкъ 20.12; 21.17
+ 7.15-16 Фаал 10.15; Тит 1.15
+ 7.19 Фаал 10.15; 11.9; Тит 1.15
+ 7.20 Мт 12.34; Якъ 3.6
+ 7.21 Гал 5.19-21; 1 Кор 6.9-10
+ 7.24-30 Мт 15.21-28
+ 7.24 Ехо 19.28-29; Еш 23.1-18
+ 7.26 Фаал 21.2-3
+ 7.27 Мт 7.6
+ 7.31 Мк 1.9; 5.20; 8.24
+ 7.32 Еш 35.5-6
+ 7.33 Мк 8.23; Юх 9.6
+ 7.36 Мк 1.44-45
+ 8.1-10 Мт 15.32-39
+ 8.2 Мт 9.36
+ 8.4 4 Пад 4.42-44
+ 8.11-13 Мт 16.1-4
+ 8.11 Лк 11.16; 1 Кор 1.22
+ 8.14-21 Мт 16.5-12
+ 8.15 Лк 12.1; 1 Кор 5.7-8
+ 8.17 Мк 6.52; 7.18
+ 8.18 Йрм 5.21
+ 8.19 Мк 6.41-43
+ 8.20 Мк 8.8
+ 8.22 Мк 6.45
+ 8.23 Мк 7.33; Юх 9.6
+ 8.27-30 Мт 16.13-20; Лк 9.18-21
+ 8.28 3 Пад 17.1; Мал 4.5; Мк 6.14
+ 8.29 Мк 14.61-62; Юх 11.27
+ 8.30 Мт 9.30
+ 8.31–9.1 Мт 16.21-28; Лк 9.22-27
+ 8.31 Мк 9.31; 10.34; Лк 17.25; Юх 2.19
+ 8.32 Юх 16.25
+ 8.33 Мт 4.10; Флп 3.19
+ 8.34 Мт 10.38-39
+ 8.35 Мк 10.29
+ 8.36 Лк 12.20
+ 8.37 Збр 48.8-9

+ 8.38 Текр 33.2; Еш 57.3; Дан 7.13; Зек 14.5; Рим 1.16; 2 Тим 1.8

+ 9.1 Мк 13.30; Юх 21.22
+ 9.2-13 Мт 17.1-13; Лк 9.28-36
+ 9.2 Мк 5.37; 14.33
+ 9.3 Дан 7.9
+ 9.4 Мал 4.5
+ 9.7 Текр 18.15; 2 Пётр 1.17
+ 9.9 Мк 1.44; 5.43
+ 9.12 Еш 53.7
+ 9.13 Мт 11.14; Лк 1.17
+ 9.14-29 Мт 17.14-20; Лк 9.37-43
+ 9.17 Лк 11.14
+ 9.20 Мк 1.26
+ 9.22 Мк 1.40
+ 9.23 Мт 17.20-21
+ 9.26 Мк 1.26
+ 9.27 Мк 1.31; 5.41; Фаал 3.7; 9.41
+ 9.30-32 Мт 17.22-23; Лк 9.43-45
+ 9.31 Мк 8.31; 10.32-34
+ 9.32 Мк 6.52
+ 9.33-37 Мт 18.1-5; Лк 9.46-48
+ 9.33 Мт 17.24
+ 9.35 Мк 10.43-44
+ 9.36 Мк 10.16
+ 9.37 Мт 10.40; Лк 10.16; Юх 13.20
+ 9.38-41 Лк 9.49-50
+ 9.38 Сай 11.28; Мт 7.22; 12.27; Фаал 19.13
+ 9.40 Мт 12.30; Лк 11.23
+ 9.41 Мт 10.42
+ 9.42-50 Мт 18.6-9; Лк 17.1-2
+ 9.42 Лк 17.2
+ 9.43-44 Мт 5.30; 25.41; Сыр 20.10
+ 9.47 Еш 66.24

+ 9.50 Ехез 43.24; Мт 5.13; Лк 14.34; Рим 12.18; 2 Кор 13.11; 1 Тес 5.13

+ 10.1-12 Мт 19.1-12
+ 10.4 Текр 24.1-3
+ 10.6 Баш 1.27
+ 10.7-8 Баш 2.24; 1 Кор 6.16; Эф 5.31
+ 10.9 Мал 2.16; 1 Кор 7.10
+ 10.12 Мт 5.32
+ 10.13-16 Мт 19.13-15; Лк 18.15-17
+ 10.15 Мт 18.3
+ 10.16 Мк 9.36
+ 10.17-31 Мт 19.16-30; Лк 18.18-30
+ 10.17 Лк 10.25
+ 10.18 Збр 105.1; 118.68
+ 10.19 Чыкъ 20.12-16; Текр 24.14; 1 Кор 6.8
+ 10.20 Флп 3.6
+ 10.21 Лк 12.33
+ 10.23 Збр 48.7-8; Мк 4.19

+ 10.27 Баш 18.14; Эюп 42.2; Йрм 32.17; Мк 14.36; Лк 1.37

+ 10.28 Мк 1.18-20
+ 10.29 Мк 8.35; Лк 14.26
+ 10.30 2 Кор 12.10
+ 10.31 Мт 20.16; Лк 13.30
+ 10.32-34 Мт 20.17-19; Лк 18.31-34
+ 10.34 Мк 8.31; 9.31
+ 10.35-45 Мт 20.20-28
+ 10.35 Мк 1.19
+ 10.37 Мт 19.28
+ 10.38 Мк 14.36; Лк 12.50; Юх 18.11
+ 10.39 Фаал 12.2; Сыр 1.9
+ 10.43 Мт 23.11; Мк 9.35; 1 Пётр 5.3

+ 10.45 Еш 53.10-11; Юх 11.51; 13.4-5; Рим 4.25; Гал 1.4; 1 Тим 2.6; Тит 2.14; 1 Пётр 1.18-19

+ 10.46-52 Мт 20.29-34; Лк 18.35-43
+ 10.46 Ехо 6.1; 3 Пад 16.34
+ 10.47 2 Пад 7.12-16; Лк 1.32
+ 10.52 Мк 5.34; Лк 7.50; 17.19

+ 11.1-11 Мт 21.1-11; Лк 19.28-40; Юх 12.12-19

+ 11.1 2 Пад 15.30; Зек 14.4; Мт 21.17; Лк 24.50; Юх 11.18; Фаал 1.12

+ 11.8 4 Пад 9.13
+ 11.10 Збр 117.25-26; 148.1; Мт 23.39
+ 11.12-14 Мт 21.18-19
+ 11.12 Мт 4.2

+ 11.13 Йрм 24.8; 29.16-17; Хош 9.10; Микъа 7.1; Мк 13.28; Лк 13.6

+ 11.15-19 Мт 21.12-17; Лк 19.45-48; Юх 2.13-22

+ 11.15 Лев 1.14; 5.7; 12.8; Лк 2.24
+ 11.17 Еш 56.7; Йрм 7.11
+ 11.18 Мт 21.46
+ 11.19 Лк 21.37
+ 11.20-26 Мт 21.20-22
+ 11.23 Мт 7.7; 17.20; 1 Кор 13.2
+ 11.24 Мт 7.7; Якъ 1.6
+ 11.25-26 Мт 6.14; Кол 3.13
+ 11.27 Мт 21.23-27; Лк 20.1-8
+ 11.28 Фаал 4.7
+ 11.30 Мк 1.4
+ 11.31 Лк 7.30
+ 11.32 Мт 11.9; 14.5
+ 12.1-12 Мт 21.33-46; Лк 20.9-19
+ 12.1 Збр 79.9; Йыр 8.11; Еш 5.1; Мк 13.34
+ 12.5 Мт 22.6; 23.34; Еуд 11.36-37
+ 12.6 Мт 3.17; Еуд 1.1
+ 12.7 3 Пад 21.19; Еуд 1.2
+ 12.8 Еуд 13.12
+ 12.9 Фаал 13.46
+ 12.11 Збр 117.22-23; Фаал 4.11; 1 Пётр 2.7
+ 12.12 Мк 11.18, 32
+ 12.13-17 Мт 22.15-22; Лк 20.20-26
+ 12.13 Лк 11.54
+ 12.14 Мт 17.24-25
+ 12.15 Мк 7.6; Лк 12.1
+ 12.17 Рим 13.7
+ 12.18-27 Мт 22.23-33; Лк 20.27-40
+ 12.18 Мт 3.7; Фаал 23.8
+ 12.19 Баш 38.8; Текр 25.5-6
+ 12.26 Чыкъ 3.2,
+ 12.28-34 Мт 22.34-40; Лк 10.25-28
+ 12.30 Текр 6.4-5; 11.13; Ехо 22.5
+ 12.31 Лев 19.18; Мт 19.19
+ 12.32 Текр 4.35; 6.4
+ 12.33 3 Пад 15.22; Хош 6.6; Микъа 6.6-8
+ 12.34 Лк 20.40
+ 12.35-37 Мт 22.41-46; Лк 20.41-44
+ 12.35 2 Пад 7.12-16; Мк 10.47; Лк 1.32
+ 12.36 Збр 109.1; Фаал 2.34-35
+ 12.37 Мк 6.20
+ 12.38-40 Мт 23.1-36; Лк 20.45-47
+ 12.39 Лк 11.43
+ 12.41-44 Лк 21.1-4
+ 12.41 4 Пад 12.9; Мт 27.6
+ 12.44 2 Кор 8.1-3,
+ 13.1-2 Мт 24.1-2; Лк 21.5-6
+ 13.2 Лк 19.44
+ 13.3-13 Мт 24.3-14; Лк 21.7-19
+ 13.5 1 Юх 3.7; Кол 2.8; 2 Тес 2.3
+ 13.6 Йрм 14.14
+ 13.7 Йрм 51.46
+ 13.8 2 Тар 15.6; Фаал 11.28; Сыр 6.4,

+ 13.9 Збр 118.46; Фаал 17.6; 18.12; 24.1; 25.6

+ 13.10 Мт 28.19; Рим 10.18; Кол 1.6
+ 13.11 Фаал 4.8
+ 13.12 Мт 10.35-36

+ 13.13 Мт 10.22; Юх 15.18; Якъ 5.11; Сыр 2.10

+ 13.14-23 Мт 24.15-28; Лк 21.20-24
+ 13.14 Дан 9.27; 11.31; 12.11
+ 13.15 Лк 17.31
+ 13.17 Лк 23.29
+ 13.19 Йрм 30.7; Дан 12.1; Сыр 16.18
+ 13.20 Еш 65.8; Лк 18.7
+ 13.21 Лк 17.23

+ 13.22 Текр 13.1; 2 Тес 2.9; Сыр 13.13; 16.14

+ 13.23 Юх 13.19; 14.29
+ 13.24-27 Мт 24.29-31; Лк 21.25-28
+ 13.24 Ам 8.9

+ 13.25 Еш 13.10; 24.23; 34.4; Ехез 32.7; Ёэль 2.31; Фаал 2.20; Сыр 6.13

+ 13.26 Дан 7.13; Мт 16.27
+ 13.27 Мт 13.41
+ 13.28-31 Мт 24.32-35; Лк 21.29-33
+ 13.30 Мк 9.1
+ 13.31 Збр 101.26-27; Еш 51.6; 2 Пётр 3.10
+ 13.32-37 Мт 24.36-44
+ 13.32 Зек 14.7
+ 13.33 Мт 25.13; Эф 6.18; 1 Тес 5.6
+ 13.34 Мк 12.1
+ 13.35 Мт 25.13; 2 Пётр 3.10; 1 Тес 5.2
+ 13.36 Мт 25.1-13
+ 14.1-2 Мт 26.1-5; Лк 22.1-2; Юх 11.45-53
+ 14.1 Чыкъ 12.1-30; Юх 11.53
+ 14.3-9 Мт 26.6-13; Лк 12.1-8
+ 14.3 Лев 13.3; Мт 21.17; Юх 11.1,
+ 14.7 Текр 15.11; Мк 2.20; Юх 7.33
+ 14.8 Юх 19.40
+ 14.9 Мт 24.14
+ 14.10-11 Мт 26.14-16; Лк 22.3-6
+ 14.10 Юх 13.2; Фаал 1.16

+ 14.12-21 Мт 26.17-25; Лк 22.7-14, 21-23; Юх 13.21-30

+ 14.12 Чыкъ 12.6; 1 Кор 5.7
+ 14.18 Збр 40.10; Юх 13.18
+ 14.21 Еш 53.1-12; Мт 18.7
+ 14.22-26 Мт 26.26-30; Лк 22.15-20
+ 14.22 Юх 6.51; 1 Кор 10.16
+ 14.24 Чыкъ 24.8
+ 14.26 Лк 22.39

+ 14.27-31 Мт 26.31-35; Лк 22.31-34; Юх 13.36-38

+ 14.27 Зек 13.7; Юх 16.32
+ 14.28 Мк 16.7
+ 14.32-42 Мт 26.36-46; Лк 22.39-46
+ 14.33 Мк 5.37; 9.2
+ 14.34 Юх 12.27
+ 14.35 Еуд 5.7
+ 14.36 Мк 10.27, 38; Юх 5.30; 6.38; 18.11
+ 14.38 Мт 6.13; 1 Пётр 4.7
+ 14.41 Мк 9.31; 10.33; Юх 2.4

+ 14.43-50 Мт 26.47-56; Лк 22.47-53; Юх 18.3-12

+ 14.43 Фаал 1.16
+ 14.47 Лк 22.38
+ 14.49 Мт 1.22-23; 21.4; Мк 11.27; Юх 19.36
+ 14.50 Мк 14.27; Юх 16.32

+ 14.53-65 Мт 26.57-68; Лк 22.54-55, 63-71; Юх 18.13-14, 19-24

+ 14.56 Текр 17.6; 19.15; Збр 26.12; 34.11
+ 14.58 Мк 15.29; Юх 2.19; 2 Кор 5.1
+ 14.60 Мк 15.4-5
+ 14.61 Збр 2.7; Еш 53.7

+ 14.62 Збр 109.1; Дан 7.13; Мт 16.27; 24.30; Еуд 1.13

+ 14.63 Сай 14.6; Фаал 14.14
+ 14.64 Лев 24.16; Мк 2.7; Юх 10.36
+ 14.65 Еш 50.6; Мк 10.34

+ 14.66-72 Мт 26.69-75; Лк 22.56-62; Юх 18.15-18, 25-27

+ 14.72 Мк 14.30

+ 15.1-5 Мт 27.1-2, 11-14; Лк 23.1-5; Юх 18.28-38

+ 15.1 Лк 3.1; 13.1; Фаал 3.13; 4.27; 1 Тим 6.13

+ 15.2 Мт 2.2
+ 15.4 Мк 14.60-61
+ 15.5 Еш 53.7

+ 15.6-15 Мт 27.15-26; Лк 23.13-25; Юх 18.39–19.16

+ 15.10 Юх 12.19; Фаал 5.17
+ 15.11 Фаал 3.14
+ 15.14 Лк 23.41; Еуд 4.15
+ 15.15 Мк 10.34
+ 15.16-20 Мт 27.27-31; Юх 19.2-3
+ 15.19 Еш 50.6; Мк 10.34; 14.65

+ 15.21-32 Мт 27.32-44; Лк 23.26-43; Юх 19.17-27

+ 15.21 Рим 16.13
+ 15.24 Збр 21.19
+ 15.29 Збр 21.7; 108.25; Мк 14.58; Юх 2.19
+ 15.31 Юх 10.18
+ 15.32 Юх 1.49; 12.13; 20.29

+ 15.33-41 Мт 27.45-56; Лк 23.44-49; Юх 19.28-30

+ 15.34 Збр 21.2
+ 15.36 Збр 68.22
+ 15.38 Чыкъ 26.33; Лев 16.2
+ 15.40 Лк 8.2

+ 15.42-47 Мт 27.57-61; Лк 23.50-56; Юх 19.38-42

+ 15.46 Еш 53.9
+ 16.1-8 Мт 28.1-8; Лк 24.1-12; Юх 20.1-10
+ 16.1 Мк 15.40
+ 16.3 Мк 15.46
+ 16.7 Мк 14.28
+ 16.9-11 Мт 28.9-10; Юх 20.11-18
+ 16.9 Лк 8.2
+ 16.11 Лк 24.11
+ 16.12-13 Лк 24.13-35

+ 16.14-18 Мт 28.16-20; Лк 24.36-49; Юх 20.19-23; Фаал 1.6-8

+ 16.15 Фаал 1.8; Кол 1.23

+ 16.16 Юх 3.18; Фаал 16.31; Рим 10.9; 1 Пётр 3.21

+ 16.17 Лк 10.17; Фаал 2.4; 5.16; 8.7; 10.46; 16.18; 19.12; 1 Кор 12.10; 14.2

+ 16.18 Збр 90.13; Лк 10.19; Фаал 9.12; 28.3-5,

+ 16.19-20 Лк 24.50-53; Фаал 1.9-11

+ 16.19 Збр 109.1; Лк 24.51; Фаал 1.9; 7.55-56; 1 Пётр 3.22; Рим 8.34; Эф 1.20; Кол 3.1; Еуд 1.3; 8.1; 12.2; 1 Тим 3.16; Сыр 3.21

+ 16.20 Фаал 5.12

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Инджиль язылгъан девирде къулланылгъан ольчюлер

Инджиль язылгъан заманда Якъын Шаркъ ольчюлеринден гъайры юнан ольчюлери де къулланыла эдилер. Кимерде юнан ольчюлери, башкъа бир сёзнен айтылгъан олса да, Якъын Шаркъ ольчюлерине тенъ эдилер (киккар – юнанджа талантон). Базы ольчюлер еудий медениетинен багълы эдилер, меселя, раатлыкъ куню ёлу (Фаал 1.12) – раатлыкъ куню акъкъындаки эмирни бозмайып, еудий юрип олгъан месафе, къарарнен 900-1000 метр.

Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Пехус (Юх 21.8) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир пехус – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Оргюя (Фаал 27.28) – къарарнен 180-200 сантиметр.

Стадион, стадиос (Лк 24.13; Сыр 21.16) – къарарнен 190-200 метр.

Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Хойникс (Сыр 6.6) – къарарнен битр литрге я да килогъа тенъ кельген сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир хойникс – ярым чанакъ.)

Метретес (Юх 2.6) – къарарнен 40 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир метретес – бир чапчакъ.)

Батос (Лк 16.6) – шингенлик ольчюси. Тевратнынъ «бат» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында ихтимал аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 40 литр. (Бир батос – бир чапчакъ.)

Сатон (Мт 13.33) – къарарнен 13 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир сатон – бир буюк савут.)

Корос (Лк 16.7) – эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Тевратнынъ «кор» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 400 литр. (Бир корос – он чувал, я да он чапчакъ.)

Литра (Юх 12.3) – къарарнен 330 мл я да 330 грамм этрафында эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир литра – бир кучюк бардачыкъ.)

Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Ашагъыдаки юнан агъырлыкъ ольчюлери Инджильде акъча шеклинде расткеле (кумюш микъдарына уйгъун фият).

Лептос (Лк 12.59) – Инджильде анъылгъан энъ уфакъ акъча.

Талантон (Мт 18.24) – энъ буюк акъча, эм де къарарнен 30-35 килограммгъа тенъ агъырлыкъ ольчюси. (Бир талантон – бир чувал.)

Денарион – къарарнен, ишчининъ ортаджа бир куньлюк къазанчы олгъан римли акъча. Инджильде энъ сыкъ къулланыла (бизим терджимемизде «динар»). Денарион бойле кучюк парчаларгъа болюне эди:

1 денарион = 16 ассарион = 64 кодрантес

Драхме (Лк 15.8) – римли динаргъа тенъ юнан акъчасы, агъырлыгъына коре къарарнен 6 грамм. Драхме бойле акъчаларгъа тенъ эди:

1 статер = 2 дидрахмон = 4 драхме

Мна (Лк 19.13) – акъча ве агъырлыкъ ольчюси, къарарнен 550-600 грамм.

1 мна = 100 драхме = 100 денарион

1 талантон = 60 мна = 6 000 драхме = 6 000 денарион

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Инджиль

- Марк

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери